811 - حسابرسی روز قیامت
9 بازدید
موضوع: اخلاق و عرفان

                                                       حسابرسی روز قیامت
یکی از مراحلی که در قیامت داریم، مرحله حساب است، این یکی از مواقف و منازل قیامت است، یعنی از اعمال و رفتاری که انسان در دنیا نموده است حساب می کشند، و بدان ها رسیدگی می کنند. «و ان تبدوا مافی انفسکم او تخفوه یحاسبکم به الله فیغفر لمن یشاء ویعذب من یشاء والله علی کل شیء قدیر؛ و اگر آنچه در نفس های شماست آشکار کنید و یا پنهان! در هر صورت خداوند حساب آنها را از شما می گیرد، و سپس هر کس را که بخواهد مورد عفو و غفران خود قرار می دهد و هر کس را که بخواهد عذاب می کند و خداوند بر هر کاری و بر هر چیزی تواناست» (بقره/ 284)
آیاتی که در قرآن مجید راجع به حساب آمده است بسیار است؛ به لحن های مختلف و مضامین متفاوت. «و الذین کفروا أعمـالهم کسراب بقیعة یحسبه الظمـان مآء حتی إذا جاءه لم یجده شیئا و وجد الله عنده فوفیه حسابه و الله سریع الحساب؛ آن کسانی که کافر شده اند، اعمالشان همچون سراب است که شخص تشنه آن را آب می پندارد. و آن سراب در زمینی خشک واقع است، به طوری که چون تشنه کام خود را بدانجا رساند هیچ آبی نیابد و خداوند را آنجا می یابد و خداوند بطور کامل از او حساب می کشد؛ و خدا به سرعت به حساب ها رسیدگی می کند» (نور/ 39) یعنی افرادی که کافرند، کردارشان اصالت و واقعیتی ندارد و همچون آب سیراب کننده نیست و منتج نتیجه و مثمر ثمر نیست؛ بلکه همچون سراب آب نماست، که هر چه در آن سرزمین بیشتر به دنبال آب بگردند کمتر می یابند. عمرشان سپری می گردد و چیزی دست آنها را نمی گیرد و از این عالم تشنه کام با جگری سوخته و عطشان آهنگ رحیل می نمایند و عمر و سرمایه حیات هم از دست رفته و خدا حاضر است و در آنجا به حساب می رسد. چه کردی؟ چرا دنبال باطل رفتی؟ چرا از آب حقیقت خود را سیراب نکردی؟

نزدیک بودن حسابرسی در قیامت
«اقترب للناس حسابهم و هم فی غفلة معرضون؛ حساب مردم به آنها خیلی نزدیک شده است؛ ولی آنها پیوسته در حال غفلت به سر می برند و اعراض می کنند» (ابراهیم  حساب بسیار نزدیک است، چون بین مردم و بین حساب آنها هیچ فاصله ای نیست. بین انسان و مردن او هم فاصله ای نیست. حالا بفرمائید فاصله باشد؛ هر چه باشد باز هم کوتاه است، چون ما به سمت حساب نزدیک می شویم، هر چه هم دور باشد. چون هر لحظه ای که می گذرد نزدیک می شویم، پس نزدیک است؛ دور چیزی است که گذشته و رفته و دیگر انسان به آن چیز دسترسی ندارد. این سال های عمر ما که گذشته است بسیار دور است، چون طی شده و دوره ها گذشته است و قابل بازگشت نیست؛ پس بسیار دور است. حتی همین یک ساعتی که الآن از ما گذشته است با آنکه یک ساعت بیشتر طول نکشیده اما خیلی دور است؛ از این جهت که گذشته و دیگر پیدا نمی شود. آیا کسی میتواند این ساعتی را که گذشته است پیدا کند؟ آیا می تواند چرخ زمان را برگرداند و آن ساعت را مشهود خود ببیند؟ این محال است. چرا؟ چون اگر بخواهد برگردد باید عالم برگردد. این یک ساعت از همه موجودات طبیعی و مادی گذشته و اگر بخواهد برگردد، تمام آن سلسله علل و معلولاتی که دست به دست یکدیگر داده اند تا این زمان را از آن ساعت به این ساعت آورده اند همه باید برگردند و مشیت الهیه درباره آنها باید تغییر کند و این محال است؛ پس محال است کسی بتواند یک دقیقه قبل را برگرداند.
بنابراین همین یک دقیقه قبل با اینکه یک دقیقه بیشتر نیست ولی خیلی دور است، چون دسترسی بدان نیست. اما حساب بسیار نزدیک است. چون پیوسته ما به سوی حساب می رویم، گر چه عمر ما به قدر عمر حضرت نوح (علیه السلام) باشد که دو هزار و هفتصد و پنجاه سال عمر کرد و نهصد و پنجاه سال در میان قوم خود تبلیغ نمود. بالاخره امری است شدنی که باید تحقق پذیرد. خود حضرت نوح هم که این مقدار را در بین قوم زیست نمود، هر لحظه به سوی نقطه اجل نزدیک میشد و به حساب می رسید. ما هم عمرمان به اندازه ای باشد که فرضا از آن مقدار هم زیاده باشد بالاخره یک مهری بر پیشانی ما زده شده است که باید بمیریم و به حساب برسیم. «کل من علیها فان * و یبقی وجه ربک ذوالجلـال و الإکرام؛ هر چیزی که روی زمین است دستخوش بوار و فنا و هلاکت است و فقط وجه الله که صاحب جلالت و کرامت است باقی می ماند» (الرحمن/ 26-27) پس فنا برای ما هم هست، ما هم باید به سوی خدا و به سوی حساب برویم؛ هر چه دور باشد نزدیک است. «اقترب للناس حسابهم؛ حساب برای مردم بسیار نزدیک شده است اما آنان در غفلت به سر می برند و پیوسته در حال اعراض می باشند. پیوسته می گویند: فلان کس مرد، فلان کس چه شد؟ اما خودشان هیچ تکانی نمی خورند که شاید آن حساب ها برای ما هم باشد و آن مرگ و میر به سراغ ما هم بیاید؛ اگر بیاید طبعا آن حساب هایی را که انها دارند ما هم خواهیم داشت.
                                                            حسابرسی با ترازوی عدل
حسابرسی در قیامت، به وسیله میزان های عدل الهی:
•«ونضع الموزین القسط لیوم القیـمة فلاتظلم نفس شیــا وان کان مثقال حبة من خردل اتینا بها وکفی بنا حـاسبین:و ما در روز قیامت (براى سنجیدن عقاید و صفات و عمل‌ هاى مكلفین) سنجش ‌ها و ترازوهاى عادلانه مى ‌نهیم، پس به هیچ كس هیچ گونه ستم نمى ‌شود و از استحقاقش كاسته نمى ‌گردد، و اگر (عمل مکلف در خردى) به وزن دانه خردلى هم باشد آن را مى آوریم و همین كافى است كه ما حسابگریم.». [ انبیاء/سوره۲۱، آیه۴۷.   
خداوند متعال در این آیه مى‌ فرماید:" ما ترازوهاى عدل را در روز قیامت نصب مى‌ كنیم" (وَ نَضَعُ الْمَوازِینَ الْقِسْطَ لِیوْمِ الْقِیامَةِ). قسط گاه به معنى عدم تبعیض، و گاه به معنى عدالت به طور مطلق مى‌ آید و مناسب در اینجا معنى دوم است.جالب اینكه قسط در اینجا به عنوان" صفت" براى" موازین" ذكر شده‌ این ترازوهاى سنجش آن چنان دقیق و منظم است كه گویى عین عدالت مى ‌باشد.و به همین دلیل بلافاصله اضافه مى‌ كند": به هیچ كس در آنجا كمترین ظلم و ستمى نمى ‌شود" (فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیئاً).نه از پاداش نیكوكاران چیزى كاسته مى‌ شود، و نه به مجازات بدكاران افزوده مى ‌گردد.اما این نفى ظلم و ستم، مفهومش این نیست كه در حساب دقت نمى‌ شود بلكه" اگر به مقدار سنگینى یك دانه خردل كار نیك و بدى باشد ما آن را حاضر مى‌ سازیم" و مورد سنجش قرار مى‌ دهیم (وَ إِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَینا بِها)." و همین قدر كافى است كه ما حسابگر اعمال بندگان باشیم" (وَ كَفى‌ بِنا حاسِبِینَ‌)." خردل" گیاهى است كه داراى دانه سیاه بسیار كوچكى است، و ضرب المثل در كوچكى و حقارت مى ‌باشد.نظیر این تعبیر در جاى دیگر قرآن به عنوان" مِثْقالَ ذَرَّةٍ"" سنگینى یك ذره" (یك مورچه بسیار كوچك یا یك جزء كوچك از خاك و غبار) آمده است زلزال/سوره۹۹، آیه۷.    ]
.قابل توجه اینكه در قرآن مجید در شش مورد تعبیر به" مِثْقالَ ذَرَّةٍ" و در دو مورد تعبیر به" مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ‌" شده است.در حقیقت در آیه فوق، با شش تعبیر مختلف، تاكیدى بر مساله حساب و كتاب دقیق روز قیامت شده است.كلمه" موازین" آنهم به صورت جمع و سپس ذكر وصف" قسط" و به دنبال آن، تاكیدى بر نفى ظلم" فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ‌" و پس از آن ذكر كلمه" شیئا" (هیچ‌ چیز) و بعد مثال زدن به" دانه خردل" و سرانجام جمله" كَفى‌ بِنا حاسِبِینَ‌" (كافى است كه ما حسابگر باشیم).همه اینها دلیل بر این است كه حساب روز قیامت فوق العاده دقیق و خالى از هر گونه ظلم و ستم مى‌ باشد. [مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۳، ص۴۱۹.
                       انسان مؤمن در روز قیامت به اندازه یک چشم بر هم زدن معطل می ماند.
 در تفسیر حکمت ۳۰۰ نهج البلاغه که در آن آمده است، از امیر مؤمنان(علیه السلام) پرسيدند چگونه خدا با وجود فراوانى انسان ها در روز قیامت به حسابشان رسيدگى مى كند، ایشان فرمودند، آن چنان كه با فراوانى آنان روزيشان مى دهد و دوباره پرسيدند چگونه خداوند به حساب انسان ها رسيدگى مى كند در حالی که انسان ها كه او را نمى بينند، ایشان فرمودند همان گونه كه آنان را روزى مى دهد و او را نمى بينند، افزود: رسیدگی به حساب مخلوقات از حضرت آدم(علیه السلام) تا آخرین انسانی که آفریده می شوند بسیار عجیب است؛ امیرمؤمنان(علیه السلام) در پاسخ به این شبهه می فرمایند، همان گونه که خداوند روزی تمام مخلوقات را رسانده است به راحتی هم می تواند به حساب مردم رسیدگی کند.
 علم الهی به همه امور محیط است و روایاتی از امامان معصوم(علیهم السلام) رسیده است که انسان مؤمن بدون حساب و کتاب وارد بهشت خواهد شد و گاهی وارد شده است که انسان مؤمن به اندازه یک چشم بر هم زدن در قیامت منتظر می ماند؛ البته این برخی از افراد می پرسند با وجود این که خداوند قادر مطلق است چرا در آیه ای از قرآن فرموده که روز قیامت ۵۰ هزار سال طول خواهد کشید.
 طولانی بودن روز قیامت به دلیل رسیدگی مجرمان به گناهانی است که خودشان در دنیا انجام داده اند؛ رسیدگی به حق الناس، حق الله و حق النفس معطلی بسیار زیادی دارد و انسان های مجرم معلق بین بهشت و جهنم هستند؛ البته کسانی بین بهشت و جهنم معطل می مانند که محبت اهل بیت(علیهم السلام) در دلشان وجود دارد ولی اعمالشان آلوده به گناهان مختلف است وگرنه طبق نصّ قرآن و روایات معصومین(علیهم السلام) مجرمانِ کافر به جهنم خواهند رفت.
 همان گونه که در دنیا در هنگام روزی دادن به مخلوقات لزومی بر رؤیت پروردگار وجود ندارد، در روز قیامت نیز بدون این که پروردگار رؤیت شود، به حساب ها رسیدگی خواهد شد؛ در روایتی از امام معصوم(علیهم السلام) رسیده است که در روز قیامت اعمال و اعتقادات تمام مخلوقات در مدت یک چشم بر هم زدن رسیدگی می شود.
 رهایی از زجرهای قیامت معلول این است که انسان بتواند پاسخگوی رفتارهای دنیوی اش باشد؛ پیامبر(ص) می فرمایند، قسم به الله که در روز قیامت انسانِ مؤمن به اندازه خواندن یک نماز در روز محشر معطل می ماند.
درباره چگونگى حسابرسى در قیامت باید دانست، خداوند «سریع الحساب» است بقره (۲)، آیه ۲۰۲. و هیچ گونه محدودیتى از جهت حسابرسى اعمال همه بندگان به طور هم زمان ندارد. حتى با احاطه علمى خود نیازى به زمان حسابرسى ندارد

معاد و بازگشت انسان‌ها به جهان آخرت از جمله مبانی بسیار مهم در دین اسلام  و مورد توجه بسیاری از مردم جهان از آیین و مسلک‌های مختلف است ولی شاید اصلا ما آن را از یاد برده‌ایم …
آیه 1 از سوره «انبیاء» از جمله آیات قرآن کریم است که در مورد روز قیامت سخن می‌گوید:
«اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ»  " (زمان) حساب مردم نزدیک شده است، در حالی که آنان در بی‌خبری، (از آن) روی گردانند”‌
بر اساس آنچه که از آیات به دست می‌آید باید گفت که:
همه افراد مورد سوال قرار می‌گیرند.
1 - «فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ »"به یقین، (هم) از کسانی که پیامبران به سوی آنها فرستاده شدند سوال خواهیم کرد، (و هم) از پیامبران سوال می‌کنیم”‌(سوره «اعراف» آیه 6)
 تمامی اعمال مورد محاسبه قرار می‌گیرد.
2 - «وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»  "یقینا شما از آنچه انجام می‌دادید، بازپرسی خواهید شد”‌(سوره «نحل» آیه 93)
صریح برخی از آیات قرآن این است كه در قیامت، خداوند خود به حساب بندگان رسیدگی می‌كند چنان كه می‌فرماید:
3 - فَإِنَّما عَلَیْكَ الْبَلاغُ وَ عَلَیْنَا الْحِسابُ. سوره رعد/ آیه 40]  تو عهده دار رسالت و ابلاغ احكام الهی به مردم هستی و رسیدگی به حساب آنان به عهده ما است.
و نیز می‌فرماید:
4 - إِنَّ إِلَیْنا إِیابَهُمْ ـ ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا حِسابَهُمْ.[ سوره غاشیه/ آیه 25 ـ 26]  رجوع آنان به سوی ما است سپس حساب آنان بر ما است.
و نیز می‌فرماید:
5 - إِنْ حِسابُهُمْ إِلاَّ عَلى رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ.[ سوره شعرا/ آیه 113]  حساب آنان (به عهده كسی) جز خدا نیست اگر درك می‌كردید.
و نیز می‌فرماید:
6 - وَ كَفى بِاللَّهِ حَسِیباً. سوره نساء، آیه 6 و سوره احزاب، آیه 38]  كافی است كه خدا حسابرس اعمال بندگان خود باشد.
ولی از برخی از آیات قرآن چنین استفاده می‌شود كه در سرای دیگر هر انسانی خود به حساب اعمال خود می‌رسد و نیاز به حسابرس دیگری غیر از نفس انسانی نیست چنان كه می‌فرماید:
عمل هر انسانی را ملازم با او ساختیم و روز قیامت آن را به صورت كتابی بیرون می‌آوریم و او آن را گشوده می‌یابد، به او گفته می‌شود كتاب خود را بخوان در این روز كافی است كه نفس تو حساب تو را رسیدگی نماید.[ سوره اسراء، آیه 13 ـ 14]
مفاد این آیه با آیات گذشته منافاتی ندارد، زیرا مفاد این آیه این است كه در سرای دیگر همه‌ی اعمال انسان به صورت كتابی در برابر دیدگان او نمودار می‌گردد و انسان واقعیت كارهائی را كه در دنیا انجام داده است، مشاهده می‌كند و چون واقعیت اعمال در برابر دیدگان او نمودار می‌گردند، جای هیچ گونه انكاری برای او باقی نمی‌ماند و در حقیقت خود بر كرده‌های خود گواهی می‌دهد.
 همه احوال مورد رسیدگی قرار می‌گیرد
7 - «إِنْ تُبْدُوا مَا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحَاسِبْکُمْ بِهِ اللَّهُ»  "اگر آنچه را در دل دارید، آشکار سازید یا پنهان، خداوند شما را بر طبق آن، محاسبه می‌کند”‌(سوره «بقره» آیه 284)
 از همه اعضای بدن انسان سوال خواهد شد
8 - «وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ  إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُۆَادَ کُلُّ أُولَٰئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا»
"از آنچه به آن آگاهی نداری، پیروی مکن، چرا که گوش و چشم و دل، همه مسئول‌اند”‌(سوره «اسراء» آیه 36)
از نعمت‌های الهی سوال می‌شود
9 - «ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ»  "سپس در آن روز (همه شما) از نعمتهایی که داشته‌اید بازپرسی خواهید شد”‌(سوره «تکاثر» آیه 8)
سوال در این آیه اگر چه درباره‌ی نعمت‌های الهی است، ولی با توجه به این كه از آن با كلمه «نعیم» تعبیر آورده شده است كه همه‌ی نعمت‌های الهی را شامل می‌شود و از طرفی همه‌ی آنچه بشر در زندگی خود از آن برخوردار است، نعمت‌های الهی محسوب می‌شوند، بنابراین همه‌ی كار‌های او مورد سوال واقع خواهد شد، زیرا همه‌ی كارهایی كه انسان انجام می‌دهد، به گونه‌ای تصرف در نعمت‌های الهی می‌باشد. و در نتیجه این آیه را باید از دسته نخست بشمار آورد.
 تمامی کارها را در هرکجا و به هر اندازه که باشد، حاضر خواهند ساخت
10 - "إِنْ تَکُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ”‌  "اگر به اندازه سنگینی دانه خردلی (کار نیک یا بد) باشد و در دل سنگی یا در (گوشه‌ای از) آسمان‌ها و زمین قرار گیرد، خداوند آن را (در قیامت برای حساب) می‌آورد”‌(سوره «لقمان» آیه 16)
در اولین سوال، از نماز خواهند پرسید و به حساب امور مهمی چون؛ جوانی، عمر، راه کسب درآمد و هزینه آن و به ویژه  ولایت خواهند پرداخت و همین بس که خدا، خود حسابرس خواهد بود.
11 - «وَ کَفَیٰ بِنَا حَاسِبِینَ»  "و کافی است که ما حساب کننده باشیم”‌(سوره «انبیاء» آیه 47)
 سۆال درباره قرآن
12 - وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ.[ سوره زخرف، آیه 44]  حقا كه قرآن ذكر الهی است كه برای تو (پیامبر) و قوم تو نازل گردیده و در آینده (قیامت) درباره آن مورد سئوال قرار خواهید گرفت.
                                                           گواهی‌ها و شهادت‌ها
13 - سَتُكْتَبُ شَهادَتُهُمْ وَ یُسْئَلُونَ.[ سوره زخرف، آیه 19]  شهادت‌های آنان نوشته خواهد شد و مورد سوال قرار می‌گیرند.
قتل بی گناهان
14 - وَ إِذَا الْمَوْۆُدَهُ سُئِلَتْ ـ بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ.[ سوره تكویر: آیه 8]  هنگامی كه از دختران زنده به گور شده (هر مقتول بی گناهی) پرسیده می‌شود كه به كدام جرم كشته شد؟
 دروغ‌ها و تهمت‌ها
15 - تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ.[ سوره نحل، آیه 56]  سوگند به خدا، قطعاً درباره افترا‌های شما سئوال خواهد شد.
 راستگوئی راستگویان
16 - لِیَسْئَلَ الصَّادِقِینَ عَنْ صِدْقِهِمْ وَ أَعَدَّ لِلْكافِرِینَ عَذاباً أَلِیماً.[ سوره احزاب: آیه 8]  تا خداوند از راستی راستگویان سوال نماید و او برای كافران عذاب دردآور آماده كرده است.
البته تخصیص این رشته از موضوعات برای سوال، منافاتی با همگانی بودن آن ندارد، زیرا این قسمت به خاطر اهمیتی كه دارند، در لسان وحی به طور خصوص وارد شده است.
اتفاقاً در روایات نیز این تقسیم وارده شده است، برخی از روایات یادآور می‌شود كه از همه كارها سوال می‌شود، در حالی كه برخی، انگشت روی موضوعات خاصی می‌گذارد مانند:
1ـ عمر انسان. - 2ـ دوران جوانی.  3ـ كیفیت بهره گیری از اعضاء.  - 4ـ كسب ثروت و صرف آن. - 5ـ محبت اهل بیت پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ .  6ـ قرآن و عترت.  7ـ فریضه نماز.  8ـ نبوت و ولایت..

 رهایی از زجرهای قیامت معلول این است که انسان بتواند پاسخگوی رفتارهای دنیوی اش باشد؛ پیامبر(صلی الله علیه و آله) می فرمایند، قسم به الله که در روز قیامت انسانِ مؤمن به اندازه خواندن یک نماز در روز محشر معطل می ماند.
درباره چگونگى حسابرسى در قیامت باید دانست، خداوند «سریع الحساب» است بقره (۲)، آیه ۲۰۲. و هیچ گونه محدودیتى از جهت حسابرسى اعمال همه بندگان به طور هم زمان ندارد. حتى با احاطه علمى خود نیازى به زمان حسابرسى ندارد.
 باید دانست قیامت نیز همانند دنیا داراى نظام است، نظامى با ویژگى هاى خاص خود. بنابر آنچه در روایات آمده است: مواقف پنجاه گانه اى وجود دارد و در هر ایستگاهى به نوعى از اعمال رسیدگى مى شود و در حقیقت عالم قیامت، پرده نمایش و ظهور اعمال و عقاید ما در دنیا است، همچنان که در دنیا ما در عرصه هاى مختلف زندگى شخصى، خانوادگى و اجتماعى، عبادت و... رفتارهاى گوناگونى داشتیم در آنجا نیز در ایستگاه هاى متعدد باید پاسخ گوى حق الله و حق الناس باشیم. قیامت در حقیقت جلوه اى از اجراى عدالت خدا است که به نمایش در مى آید. به هر میزان که در این دنیا به این حقوق بیش تر و آسان تر پایبند بوده و عمل کرده باشیم، در صحنه قیامت سریع تر آن ایستگاه ها را طى مى کنیم. بنابراین لازم نیست که انسان ها در صف هاى طولانى بایستند تا نوبت شان برسد؛ بلکه باید در برابر عمل خود پاسخ گو باشند و طول و مدت هر موقف هم بستگى به افراد دارد.جهت آگاهى بیشتر درباره طول مواقف قیامت به پرسش هاى شماره ۷ و ۸ و ۹ و ۱۰ همین بخش رجوع کنید.