664 - آیا پیامبر(ص) سواد خواندن و نوشتن نداشت؟ !
8 بازدید
موضوع: اخلاق و عرفان

 

   آیا پیامبر(صلی الله علیه و آله) سواد نداشت؟ !

در خصوص بی سواد و با سواد بودن پیامبر(صلی الله علیه و آله) باید در دو مرحله بحث و بر رسی شود:

1- قبل از بعثت

بی تردید پیامبر قبل از بعثت سواد خواندن و نوشتن را نداشت.

آیات( عنکبوت (29) آیه 48؛ پیام قرآن، ج 8، ص 61؛ منشور جاوید، ج 6، ص 40.( روایات( بحارالانوار، ج 16، ص 119.) بر این مطلب دلالت دارند -. شهید مطهری می نویسد: قطعی و مسلّم و مورد اتفاق علمای مسلمان و غیر آن ها است که ایشان قبل از رسالت کوچک ترین آشنایی با خواندن و نوشتن نداشته است.( مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج 3، ص 208.)

2- بعد از بعثت

اندیشمندان اسلامی در خصوص بی سواد و با سواد بودن پیامبر(صلی الله علیه و آله) بعد از رسالت اختلاف نظر دارند.

بعضی باور دارند که حضرت در دوران رسالت هم می خوانده و هم می نوشته است. برخی مانند سید مرتضی از طرفداران این نظریه است.(. بحارالانوار، ج 16، ص 135.)

طرفداران این رویکرد با بهره گیری از آیات و روایات قایل شده اند چگونه ممکن است وحی - که همه چیز را می آموخته است - خواندن و نوشتن را نیاموخته باشد؟!(. مرتضی مطهری، همان، ص 212.).

یکی از نکات روشن زندگی رسول اکرم ( صلی الله علیه و آله ) این است که درس نخوانده و مکتب ندیده بوده است نزد هیچ معلمی نیاموخته و با هیچ نوشته و دفتر و کتابی آشنا نبوده است.

واحدی از مورخان، مسلمان یا غیر مسلمان، مدعی نشده است که آن حضرت در دوران کودکی یا جوانی، چه رسد به دوران کهولت و پیری که دوره رسالت است، نزد کسی خواندن یا نوشتن آموخته است، و همچنین احدی ادعا نکرده و موردی را نشان نداده است که آن حضرت قبل از دوران رسالت یک سطر خوانده و یا یک کلمه نوشته است

پس در اینکه پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) به مکتب نرفت و خط ننوشت، در میان مورخان بحثی نیست و قرآن نیز صریحاً در آیه 48 سوره عنکبوت درباره وضع پیامبر(ص) قبل از بعثت می گوید:« و ما کنت تتلوا من قبله من کتاب و لا تخطه بیمینک اذا لارتاب المبطلون» پیش از این نه کتابی می خواندی و نه با دست خود چیزی می نوشتی تا موجب تردید دشمنانی که می خواهد سخنان ترا ابطال کنند گردد.

اصولاً در محیط حجاز به اندازه ای باسواد کم بود که افراد باسواد کاملاً معروف و شناخته شده بودند، در مکه که مرکز حجاز محسوب می شد تعداد کسانی که از مردان می توانستند بخوانند و بنویسند از 17 نفر تجاوز نمی کرد و از زنان تنها یک زن بود که سواد خواندن و نوشتن داشت.

مسلماً در چنین محیطی اگر پیامبر (صلی الله علیه و آله) نزد معلمی خواندن و نوشتن را اموخته بود کاملاً معروف و مشهور می شد.

در اینکه پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) به مکتب نرفت و خط ننوشت، در میان مورخان بحثی نیست و قرآن نیز صریحاً در آیه 48 سوره عنکبوت درباره وضع پیامبر(ص) قبل از بعثت می گوید:« و ما کنت تتلوا من قبله من کتاب و لا تخطه بیمینک اذا لارتاب المبطلون» پیش از این نه کتابی می خواندی و نه با دست خود چیزی می نوشتی تا موجب تردید دشمنانی که می خواهد سخنان ترا ابطال کنند گردد.

پیامبر اسلام دارای علم الهی بوده است و قطعاً هم خواندن می دانستند و هم نوشتن و حتی در طول عمر شریف شان بارها اتفاق افتاده است که ایشان هم خوانده اند و هم نوشته اند. این مطلب هم از کتاب های شیعه و هم از کتاب های اهل سنت قابل اثبات است.

مرحوم شیخ صدوق رضوان الله تعالی علیه در معانی الأخبار می نویسد:

عن جعفر بن محمد الصوفی قال: سألت أبا جعفر محمد بن علی الرضا علیهم السلام فقلت: یا ابن رسول الله لم سمی النبی صلی الله علیه وآله الأمی؟ فقال: ما یقول الناس قلت: یزعمون أنه سمی الأمی لأنه لم یکتب. فقال علیه السلام: کذبوا، علیهم لعنة الله، أنی ذلک والله عز وجل یقول فی محکم کتابه: " هو الذی بعث فی الأمیین رسولا منهم یتلوا علیهم آیاته ویزیکیهم ویعلمهم الکتاب والحکمة " فکیف کان یعلمهم ما لا یحسن والله لقد کان رسول الله صلی الله علیه وآله یقرء ویکتب باثنین وسبعین - أو قال، بثلاثة وسبعین - لسانا وإنما سمی الأمی لأنه کان من أهل مکة ومکة من أمهات القری، وذلک قول الله عز وجل " لتنذر أم القری ومن حولها ".

معانی الأخبار - الشیخ الصدوق - ص 53 - 54 و بحار الأنوار - العلامة المجلسی - ج 16 - ص 132 - 133.

   از امام جواد علیه السلام سؤال کردند:

ای فرزند رسول خدا! چرا به پیامبر اسلام « امی » می گفتند؟ حضرت سؤال کرد: " مردم [مخالفین شیعه ] چه می گویند؟ گفتند: مردم فکر می کنند که آن حضرت به این خاطر امی نامیده شده بود؛ چون نمی توانست بنویسد. امام جواد در جواب فرمود:

دروغ می گویند! لعن بر آن ها باد. چطور نمی توانستند بنویسند؛ در حالی که خداوند در آیات محکم قرآنش می فرماید:

او خدای است که رسولش را در میان بی سوادان برانگیخت تا برای آن ها آیات خداوند را تلاوت و آن ها را پاکیزه سازد و کتاب و حکمت به آن ها بیاموزد.

چطور کسی که نمی تواند بنوسید، می تواند کتاب را به دیگران بیاموزد؟ به خدا قسم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به هفتاد و دو یا هفتاد و سه زبان می خواندند و می نوشتند. به این دلیل به آن حضرت «امی » می گفتند؛ چون او از اهل مکه بود و مکه در آن زمان « ام القری » محسوب می شده است؛ چنانچه خداوند در قرآّنش می فرماید:

ما تو را فرستادیم تا اهل «ام القری » [مکه ] را و کسانی که در اطراف آن زندگی می کنند، انذار کنی.

باز نظیر این روایت را عبد الرحمن بن الحجاج از آقا امام صادق علیه السلام نقل می کند:

قال أبو عبد الله علیه السلام ان النبی صلی الله علیه وآله کان یقرأ ویکتب و یقرأ ما لم یکتب. (بصائر الدرجات - محمد بن الحسن الصفار - ص 247.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم هم می خواندند و هم می نوشتند و حتی چیزهایی را که هنوز نوشته نشده بود، می خواندند.

با این بیان امام جواد و امام صادق علیهما السلام شکی باقی نمی ماند که رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم هم خواندن بلد بودند و هم می نوشتند.

از علمای اهل سنت نیز، عامر شعبی که در نزد اهل سنت جایگاه ویژه ای دارد در این باره می نویسد:

انه قد قرأ صحیفة لعیینة واخبر بمعناها.

المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز - ابن عطیة الأندلسی - ج 4 - ص 322 و تفسیر القرطبی - القرطبی - ج 13 - ص 352 و تفسیر البحر المحیط - أبی حیان الأندلسی - ج 7 - ص 151 و مکاتیب الرسول - الأحمدی المیانجی - ج 1 - ص 96.

پیامبر اکرم نامة شخصی به نام عیینه را شخصاً مطالعه کرد و از آن چه در آّن نوشته شده بود، خبر داد.

بسیاری از علمای اهل سنت این روایت را نقل کرده اند:

رأیت لیلة أسری بی علی باب الجنة مکتوبا: الصدقة بعشر أمثالها. والقرض بثمانیة عشر.

سنن ابن ماجة - محمد بن یزید القزوینی - ج 2 - ص 812 و المغنی - عبد الله بن قدامه - ج 4 - ص 352 - 353 و الشرح الکبیر - عبد الرحمن بن قدامه - ج 4 - ص 352 - 353 و کشاف القناع - البهوتی - ج 3 - ص 365 و مسند الشامیین - الطبرانی - ج 2 - ص 419 و الجامع الصغیر - جلال الدین السیوطی - ج 2 - ص 5 و کنز العمال - المتقی الهندی - ج 6 - ص 210 و تفسیر القرطبی - القرطبی - ج 3 - ص 240 و تفسیر الثعالبی - الثعالبی - ج 1 - ص 527 - 528 و الدر المنثور - جلال الدین السیوطی - ج 4 - ص 153 و الکامل - عبد الله بن عدی - ج 3 - ص 11 و تهذیب التهذیب - ابن حجر - ج 3 - ص 110 و السیرة الحلبیة - الحلبی - ج 2 - ص 135 و. .

متبادر از این « رأیت » این است که خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم قرائت فرموده اند نه این که مضمونش را از طریق خداوند فهمیده باشند.

آلوسی از علمای بزرگ اهل سنت در تفسیرش: ج 21 - ص 5 بعد از نقل این حدیث می نویسد:

والقدرة علی القراءة فرع الکتابة... ویشهد للکتابة أحادیث فی " صحیح البخاری ". وغیره کما ورد فی صلح الحدیبیة فأخذ رسول الله صلی الله علیه وسلم الکتاب ولیس یحسن یکتب فکتب هذا ما قاضی علیه محمد بن عبد الله الحدیث،

قدرت بر خواندن، فرع بر کتاب است. .. روایاتی در صحیح بخاری و. .. نیز تأیید می کند که رسول خدا می توانستند بنویسند. چنانچه در قضیهء صلح حدیبیه خود رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شخصاً عقد نامه را گرفت و نوشت:

هذا ما قاضی علیه محمد بن عبد الله.

روایات دیگری نیز این مطلب را تأیید می کند؛ از جمله:

1- عن أبی هریرة قال: قال رسول الله ( صلی الله علیه وسلم ): رأیت لیلة أسری بی إلی السماء علی العرش مکتوبا: لا إله إلا أنا وحدی لا شریک لی، ومحمد عبدی ورسولی أیدته بعلی. فذلک قوله: ( هو الذی أیدک بنصره وبالمؤمنین ).

شواهد التنزیل - الحاکم الحسکانی - ج 1 - ص 292 و الدر المنثور - جلال الدین السیوطی - ج 3 - ص 199 و. ...

2 -: عن أبی الحمراء خادم النبی صلی الله علیه وسلم قال سمعت رسول الله صلی الله علیه وسلم یقول لما أسری بی إلی السماء دخلت الجنة فرأیت فی ساق العرش مکتوبا لا إله إلا الله محمد رسول الله أیدته بعلی ونصرته هلال السلمی الأسلمی.

المعجم الکبیر - الطبرانی - ج 22 - ص 200 و نظم درر السمطین - الزرندی الحنفی - ص 120 و تاریخ مدینة دمشق - ابن عساکر - ج 42 - ص 336 و تهذیب الکمال - المزی - ج 33 - ص 260 و الشفا بتعریف حقوق المصطفی - القاضی عیاض - ج 1 - ص 174 و ینابیع المودة لذوی القربی - القندوزی - ج 2 - ص 160 و مناقب علی بن أبی طالب (ع) وما نزل من القرآن فی علی (ع) - أبی بکر أحمد بن موسی ابن مردویه الأصفهانی - ص 249 - 250 و المناقب - الموفق الخوارزمی - ص 320 - 321 و مجمع الزوائد - الهیثمی - ج 9 - ص 121 و. ...

3 - وأخرج ابن عدی وابن عساکر عن أنس رضی الله عنه قال قال رسول الله صلی الله علیه وسلم لما عرج بی رأیت علی ساق العرش مکتوبا لا إله إلا الله محمد رسول الله أیدته بعلی.

الدر المنثور - جلال الدین السیوطی - ج 4 - ص 153 و تاریخ بغداد - الخطیب البغدادی - ج 11 - ص 173 و تاریخ مدینة دمشق - ابن عساکر - ج 47 - ص 344 و شواهد التنزیل - الحاکم الحسکانی - ج 1 - ص 293 و. ...

4 - عن جابر بن عبد الله قال: قال رسول الله ( صلی الله علیه وآله وسلم ): مکتوب علی باب الجنة قبل أن یخلق السماوات والأرض بألفی عام: لا إله إلا الله، محمد رسول الله، أیدته بعلی.

شواهد التنزیل - الحاکم الحسکانی - ج 1 - ص 295 - 296 و. ...

5 -: رأیت لیلة الاسراء مکتوبا علی باب النار " أذل الله من أهان الاسلام، أذل الله من أهان أهل بیت نبی الله، أذل الله من أعان الظالمین علی المظلومین ".

(ینابیع المودة لذوی القربی - القندوزی - ج 2 - ص 378 ).

باز سیوطی نقل می کند:

ما مات النبی صلی الله علیه وسلم حتی قرأ وکتب.

الدر المنثور - جلال الدین السیوطی - ج 3 - ص 131.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم از دنیا نرفت؛ مگر این که می نوشت و می خواند.

و محمد بن اسماعیل بخاری در صحیح ترین کتاب اهل سنت اعتراف می کند که رسول خدا در جریان صلح حدیبیه که میان مسلمین و کفار قریش بر سر نوشتن کلمهء « رسول الله » در عقد نامه اختلاف شده بود، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم شخصاً عقد نامه را گرفت و متن عقد نامه را نوشت:

فأخذ رسول الله صلی الله علیه وسلم الکتاب فکتب هذا ما قاضی محمد بن عبد الله لا یدخل مکة سلاح الا فی القراب.

صحیح البخاری - البخاری - ج 3 - ص 168.

پیامبر اسلام عقد نامه را گرفت و نوشت: ذا ما قاضی محمد. ..

با این توضیحات ثابت می شود که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم هم قدرت بر خواندن داشتند و هم در موارد متعددی نوشته اند.

حتی اگر فرض کنیم که نعوذ بالله پیامبر اسلام نوشتن نمی دانست، باز هم اهل سنت نمی توانند این اهانت عمر بن الخطاب را توجیه کنند؛ چرا که در طول تاریخ رسم نبوده است که خود حاکم، پادشاه و یا امیر یک مملکت خودش قلم بردارد و شروع کند به نوشتن نامه و. ..؛ بلکه هر حاکمی نفراتی داشته است که آن ها نامه را می نوشتند و در آخر خود حاکم آن را امضاء می کرده است. و اگر از مردم بپرسند که این نامه را کی نوشته، می گویند فلان حاکم نه کاتب او؛ یعنی این نامه به نام همان حاکم ثبت می شود؛ با اینکه خود او نامه را ننوشته؛ بلکه کاتب او نوشته و او در آخر امضاء کرده است.

این مطلب در مورد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم نیز صادق است. همان طور که در طول حکومت ده سالهء پیامبر در مدینه، ده ها نامه، به پادشاهان و امراء کشورهای دیگر نوشته بود، این نامه را می نوشت. اگر آن ها را خودش نوشته باشد، این نامهء آخری را هم می توانست بنویسد. اگر آن ها را صحابه به دستور رسول خدا نوشته باشد، این نامه را نیز همان طور می نوشتند و رسول خدا در آخر آن را مهر می کرد.

پس هیچ راه فراری برای اهل سنت در این باره باقی نمی ماند و آن ها نمی توانند این جسارت به رسول خدا را توجیه کنند.

امام جواد(علیه السلام ) فرمودند: «بدون شک پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) هم می خواندند و هم می نوشتند و حتی چیزهایی را که هنوز نوشته نشده بود، می خواندند» (بصائر الدرجات، محمد بن الحسن الصفار، طبع منشورات شرکة الاعلمی للمطبوعات، جزء 5، ص 264، حدیث)5.

عن جعفر بن محمد الصوفی قال: سألت أبا جعفر محمد بن علی الرضا علیهم السلام فقلت: یا ابن رسول الله لم سمی النبی صلی الله علیه وآله الأمی؟ فقال: ما یقول الناس قلت: یزعمون أنه سمی الأمی لأنه لم یکتب. فقال علیه السلام: کذبوا، علیهم لعنة الله، أنی ذلک والله عز وجل یقول فی محکم کتابه: " هو الذی بعث فی الأمیین رسولا منهم یتلوا علیهم آیاته ویزیکیهم ویعلمهم الکتاب والحکمة " فکیف کان یعلمهم ما لا یحسن والله لقد کان رسول الله صلی الله علیه وآله یقرء ویکتب باثنین وسبعین - أو قال، بثلاثة وسبعین - لسانا وإنما سمی الأمی لأنه کان من أهل مکة ومکة من أمهات القری، وذلک قول الله عز وجل " لتنذر أم القری ومن حولها " معانی الأخبار - الشیخ الصدوق - ص 53 – 54 و بحار الأنوار - العلامة المجلسی - ج 16 - ص 132 – 133. .

از امام جواد علیه السلام سؤال کردند:

ای فرزند رسول خدا! چرا به پیامبر اسلام « امی » می گفتند؟ حضرت سؤال کرد: " مردم [مخالفین شیعه ] چه می گویند؟ گفتند: مردم فکر می کنند که آن حضرت به این خاطر امی نامیده شده بود؛ چون نمی توانست بنویسد. امام جواد در جواب فرمود:

دروغ می گویند! لعن بر آن ها باد. چطور نمی توانستند بنویسند؛ در حالی که خداوند در آیات محکم قرآنش می فرماید:

او خدای است که رسولش را در میان بی سوادان برانگیخت تا برای آن ها آیات خداوند را تلاوت و آن ها را پاکیزه سازد و کتاب و حکمت به آن ها بیاموزد.

چطور کسی که نمی تواند بنوسید، می تواند کتاب را به دیگران بیاموزد؟ به خدا قسم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به هفتاد و دو یا هفتاد و سه زبان می خواندند و می نوشتند. به این دلیل به آن حضرت «امی » می گفتند؛ چون او از اهل مکه بود و مکه در آن زمان « ام القری » محسوب می شده است؛ چنانچه خداوند در قرآّنش می فرماید:

ما تو را فرستادیم تا اهل «ام القری » [مکه ] را و کسانی که در اطراف آن زندگی می کنند، انذار کنی.

در خصوص این که ائمه(علیهم السلام) بی سواد بودند یا نه، باید گفت: بی تردید آنان از آغاز کودکی به یادگیری می پرداختند و خواندن و نوشتن را می آموختند.

امام علی(ع) کاتب وحی بود. برخی از ائمه(علیهم السلان) حوزه تعلیماتی داشته و به تدوین معارف اسلامی پرداختند.

منابع

مصادر آیات و اخبار در ذیلش نوشته شد

 موسسه قیقاتی حضرت ولی عصر (عج)-- موعود امم -- انجمن گفتگوی دینی -- مرکز پاسخگوئی بخ سوالات دینی –

امینی گلستانی