541- اعراف چیست و اصحاب آن کیانند
12 بازدید
موضوع: اخلاق و عرفان

اصحاب اعراف چه کسانی هستند؟

اعراف چه محلی است و در کجا قرار دارد؟

اعراف منطقه ای است حد فاصل میان بهشت و دوزخ در سوره مبارکه اعراف می فرماید: «و بینهما حجاب و علی الاعراف رجال یعرفون کلّاً بسیماهم» بین دو گروه جهنمی و بهشتی حجاب، و حائلی قرار دارد و این حجاب سرزمین مرتفعی است که میان بهشت و دوزخ فاصله انداخته است و در واقع مکان خاصی است میان دو قطب سعادت و شقاوت. یعنی بهشت و دوزخ و همانگونه که از آیات قرآن بر می آید این مکان، مشرف بر بهشت و دوزخ است و افرادی که در آن قرار دارند ناظر بر اعمال و حال بهشتیان و دوزخیان هستند.

در روایتی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که می فرماید: «الاعراف کثبان بین الجنه و النّار و الرجال الائمه یقفون علی الاعراف مع شیعتهم و قد سبق المۆمنون الی الجنه بلا حساب» اعراف تپه ای است میان بهشت و دوزخ و امامان نیز در اعراف، در کنار شیعیان گنهکارشان قرار می گیرند در حالی که مۆمنان خالص بدون نیاز به حساب وارد بهشت شده اند.

اصحاب اعراف چه کسانی هستند؟

در مورد اینکه اصحاب اعراف چه کسانی هستند دیدگاه های متفاوتی و متعددی وجود دارد. تا جایی که به هنگام شمارش و فهرست نمودن دیدگاه ها تا 12 دیدگاه را نام برده اند. این دیدگاه ها که برخی از آنها از روایات یا سخنان صحابیان و تابعین برداشت شده اند بعضا مشابه هم بوده و به گونه ای هستند که در نهایت همه آنها را می توان به سه دیدگاه عمده بازگرداند:

 آنها افراد متوسط الحالی هستند که اعمال یا ایمانشان نه به گونه ای بوده است که بهشتی گردند و نه آنچنان بوده اند که سزوار جهنم باشند.

 آنها عده ای از مقربان درگاه الهی هستند که بر همگان اشراف دارند که مصادیقی همچون انبیا، ائمه و شاهدان اعمال را برای آنها گفته اند- .

«اعراف» در اصل به معنی زمین های برجسته است و با قرائنی که در آیات فوق و احادیث پیشوایان اسلام آمده، روشن می شود: مکان خاصی است میان دو قطب سعادت و شقاوت، یعنی بهشت و دوزخ که همچون حجابی میان این دو کشیده شده.

و یا همچون زمین مرتفعی در میان این دو فاصله گردیده است به طوری که آنها که روی آن قرار دارند، مشرف بر بهشت و دوزخند و هر دو گروه را مشاهده می کنند، و از چهره های تاریک و روشن آنها می توانند آنها را بشناسند.

 (اعراف ) در اصل به معنی زمینهای برجسته است و با قرائنی که در آیات فوق و احادیث پیشوایان اسلام آمده روشن می شود که مکان خاصی است میان دو قطب سعادت و شقاوت یعنی بهشت و دوزخ که همچون حجابی میان این دو کشیده شده و یا همچون زمین مرتفعی در میان این دو فاصله افتاده است به طوری که آنها روی آن مشرف بر بهشت و دوزخ قرار دارند و هر دو گروه را مشاهده می کنند، و از چهره های تاریک و روشن آنها می توانند آنها را بشناسند اعراف، و نام دیگرش «المص» هفتمین سوره قرآن است که مکی و دارای 206 آیه است.در فضیلت این سوره مبارکه از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم روایت شده است: هر کس سوره «اعراف» را قرائت کند خداوند بین او و ابلیس پرده ای بیفکند تا از شر ابلیس در امان بماند، او در زمره کسانی است که حضرت آدم علیه السلام در بهشت او را زیارت می کند و در بهشت به تعداد همه یهودیان و مسیحیان به او درجات داده خواهد شد.

امام صادق علیه السلام فرموده است: هر که این سوره را در هر ماه یک بار قرائت کند، در روز قیامت از جمله کسانی است که هیچ خوف و ترسی و هیچ حزن و اندوهی ندارد و هر کس در روزهای جمعه این سوره را بخواند، در زمره کسانی است که خداوند از آنها حسابرسی نمی کند، بدانید در آن آیات محکمی است؛ پس آن را فرو نگذارید، زیرا آنها در روز قیامت به سود قاریان خود شهادت می دهند.»در روایتی دیگر از ایشان رسیده است: «قرائت کننده سوره اعراف در روز قیامت از کسانی است که ایمن هستند»

آیات

اکنون ببینیم از نظر آیات چه کسانی بر اعراف قرار دارند و اصحاب اعراف چه کسانی هستند؟

   معنای اعراف در قرآن

در مورد معنای "اعراف" در این آیات عموما گفته اند دیواری است میان بهشت و جهنم[ مفردات، ص562. - غریب القرآن، ابن قتیبیه، ص145 - مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج 4، ص 652 ) اما نظر علامه طباطبائی ره این است که منظور از اعراف بلندیهای حائل و حجابی است که بین بهشت و دوزخ قرار دارد و بر هر دو طرف مشرف است به دلیل ذکر حجاب قبل از اعراف در آیه و اینکه پس از آن از اشراف اهل اعراف بر همگان و ندا دادن آنان به هر دو گروه بهشتیان و دوزخیان است.[امیزان فی تفسیر القرآن، ج 8، ص 121

وَبَینَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَی الْأَعْرَافِ رِجَالٌ یعْرِفُونَ کلًّا بِسِیمَاهُمْ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَیکمْ لَمْ یدْخُلُوهَا وَهُمْ یطْمَعُونَ

و میان آن دو [گروه] حایلی است و بر اعراف مردانی هستند که هر یک [از آن دو دسته] را از سیمایشان می شناسند و بهشتیان را که هنوز وارد آن نشده ولی [بدان] امید دارند آواز می دهند که سلام بر شما

وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ و چون چشمانشان به سوی دوزخیان گردانیده شود می گویند پروردگارا ما را در زمره گروه ستمکاران قرار مده

وَنَادَی أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا یعْرِفُونَهُمْ بِسِیمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَی عَنْکمْ جَمْعُکمْ وَمَا کنْتُمْ تَسْتَکبِرُونَ

و اهل اعراف مردانی را که آنان را از سیمایشان می شناسند ندا می دهند [و] می گویند جمعیت شما و آن [همه] گردنکشی که می کردید به حال شما سودی نداشت

أَهَؤُلَاءِ الَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ لَا ینَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَیکمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ

یا اینان همان کسان نبودند که سوگند یاد میکردید که خدا آنان را به رحمتی نخواهد رسانید [اینک] به بهشت درآیید نه بیمی بر شماست و نه اندوهگین می شوید

بررسی آیات چهارگانه فوق نشان می دهد که دو گونه صفات مختلف و متضاد برای این اشخاص ذکر شده است:

در آیه اول و دوم، افرادی که بر اعراف قرار دارند چنین معرفی شده اند که آرزو دارند وارد بهشت شوند ولی موانعی از این امر جلوگیری کرده است به هنگامی که نگاه به بهشتیان می کنند بر آنها درود می فرستند، و می خواهند با آنها باشند، اما هنوز نمی توانند، و به هنگامی که نظر به دوزخیان می افکنند، از سرنوشت آنها وحشت کرده و به خدا پناه می برند.

ولی از آیه سوم و چهارم استفاده می شود که آنها افرادی با نفوذ و صاحب قدرت هستند که دوزخیان را مؤاخذه و سرزنش می کنند و به واماندگان در اعراف کمک می نمایند که از آن بگذرند و به سر منزل سعادت برسند.

 تعبیراتی که درباره قیامت و زندگی جهان دیگر می شود، هیچگاه نمی تواند از تمام خصوصیات آن زندگی پرده برداری کند، و گاهی این تعبیرات جنبه تشبیه و مثال دارد و گاهی تنها شبحی را نشان می دهد، زیرا زندگی آن جهان در افقی بالاتر و به مراتب از زندگی این جهان وسیعتر است، درست همانند وسعت زندگی این جهان در برابر دنیای رحم مادر و عالم جنین، بنابراین اگر الفاظ و مفاهیمی که برای زندگی این جهان داریم نتواند گویای تمام آن مفاهیم باشد جای تعجب نیست. روایاتی که در زمینه اعراف و اصحاب اعراف نقل شده نیز ترسیمی از دو گروه متضاد می کند، در بسیاری از روایات که از ائمه اهل بیت (علیهم الاسلام ) نقل شده می خوانیم: نحن الاعراف: (مائیم اعراف ) یا (آل محمد هم الاعراف ):(خاندان پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) اعرافند) و مانند این تعبیرات.

و در بعضی دیگر از روایات می خوانیم: هم اکرم الخلق علی الله تبارک و تعالی: (آنها گرامیترین مردم در پیشگاه خدایند) و یا هم الشهداء علی الناس و النبیون شهدائهم: (آنها گواهان بر مردمند و پیامبران گواهان آنها هستند) و روایات دیگر که حکایت دارد آنها پیامبران و امامان و صلحاء و بزرگانند.

ولی دسته دیگری از روایات می گوید: آنها و اماندگانی هستند که بدیها و نیکی هایشان مساوی بوده است یا گنهکارانی هستند که اعمال نیکی نیز داشته اند، مانند حدیثی که از امام صادق (علیه السلام ) نقل شده که فرمود: هم قوم استوت حسناتهم و سیئاتهم فان ادخلهم النار فبذنوبهم و ان ادخلهم الجنة فبرحمته: (آنها گروهی هستند که حسنات و سیئاتشان مساوی است، اگر خداوند آنها رابه دوزخ بفرستد بخاطر گناهانشان است و اگر به بهشت بفرستد به برکت رحمت او است ).

    روایات

 در مورد «اصحاب اعراف»، روایات مختلف و گاه به ظاهر ناهمخوانی در منابع شیعه و اهل سنت وجود دارد:

1. ابن کواء نزد امام علی(علیه السلام) آمد و گفت: ای امیر مؤمنان! مقصود از آیه: "و بر اعراف، مردانی هستند که هر یک را از سیمایشان می شناسند" کیست؟ علی(ع) فرمود: «وای بر تو! این مائیم که در قیامت بین آتش و بهشت می ایستیم، پس هر کس ما را یاری کرده باشد او را به سیمایش شناخته داخل بهشتش می کنیم، و هر کس ما را دشمن می داشته می شناسیم و به دوزخ روانه اش می کنیم ».[ فرات کوفی، ابوالقاسم، تفسیر فرات، تحقیق، محمودی، محمد کاظم، ص 144، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، چاپ اول، 1410ق)؛ حسکانی، عبیدالله بن احمد، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تحقیق، محمودی، محمد باقر، ج 1، ص 263، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، اپ اول، 1411ق.).

2. امام باقر(ع) درباره آیه «وَ عَلَی الْأَعْرافِ رِجالٌ...» فرمود: «ما همان مردانیم، پیشوایانی که از ما اهل بیت هستند آن که داخل آتش می شود و آن که وارد بهشت می شود، را می شناسند؛ همان گونه که شما در قبائل خود افرادی را دارید که خوب و بد اعضای قبیله را تشخیص می دهند».[. صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد(صلی الله علیه و آله)، محقق، کوچه باغی، محسن، ص 495، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ دوم، 1404ق.

ابان بن عمر نقل می کند: نزد امام صادق(ع) بودم که سُفیان بن مُصعَب وارد شد و گفت: قربان شوم! نظرت درباره آیه «وَ عَلَی الْأَعْرافِ رِجالٌ...» چیست؟ فرمود: «آنها جانشینان دوازده گانه از خاندان محمدند که هیچ شخصی، خدا را نمی شناسد، مگر آنکه ایشان را بشناسد».[ [ ابن شهر آشوب مازندرانی، مناقب آل أبی طالب(ع)، ج 3، ص 233، قم، علامه، چاپ اول، 1379ق.]

مشابه چنین حدیثی از حضرت زهرا(سلام الله علیها) به نقل از پدر بزرگوارشان نیز وجود دارد.  [ خزاز رازی، علی بن محمد، کفایة الاثر فی النصّ علی الأئمة الإثنی عشر، محقق، حسینی کوهکمری، عبداللطیف، ص 194، قم، بیدار، 1401ق.]

 حمزة بن طیّار می گوید: امام صادق(ع) به من فرمود: «مردم شش دسته اند». گفتم: اجازه می دهید آن را بنویسم؟ فرمود: «آری». گفتم: چه بنویسم؟ فرمود: «بنویس ». .. پرسیدم: اصحاب اعراف چه کسانی هستند؟ فرمود: «مردمی که کارهای نیک و بد آنها برابر است. پس، اگر خداوند آنها را به دوزخ برد، به سبب گناهانشان است و اگر به بهشتشان برد، از سر رحمت او است».[. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج 2، ص 381، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.).      امام باقر(ع): «به خدا سوگند! اصحاب اعراف نه از مؤمنان هستند و نه از کافران؛ اگر از مؤمنان باشند مانند مؤمنان دیگر وارد بهشت می شوند و اگر از کافران باشند مانند کافران دیگر وارد دوزخ می شوند. اصحاب اعراف، افرادی هستند که نیکی ها و گناهانشان به یک اندازه است...».[. همان، ج 2، ص 403..)  از پیامبر اسلام(ص) در مورد اصحاب اعراف سؤال شد و آن حضرت فرمود: «آنها افرادی هستند که در راه خدا کشته شده اند، ولی رضایت پدرشان با آنها نبوده است. خداوند آنها را از بهشت باز می دارد به جهت نافرمانی از پدر، و شهادت در راه خدا نیز آنها را از ورود به جهنم باز می دارد».[. ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق، طیب، اسعدمحمد، ج 5، ص 1484، عربستان، مکتبة نزار مصطفی الباز، چاپ سوم، 1419ق)

. ابن مسعود می گوید: «در روز قیامت، اعمال مردم را محاسبه می کنند؛ کسی که اعمال نیکش از اعمال بدش بیشتر باشد؛ وارد بهشت می شود. کسی که گناهانش از ثواب هایش بیشتر باشد؛ وارد جهنم می شود. .. و کسی که ثواب ها و گناهانش یکسان بوده باشد؛ از اصحاب اعراف است و نگه داشته می شود».([. سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج 3، ص 86، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، 1404ق.

از دقت در آیات قرآن کریم چنین فهمیده می شود که اهل اعراف از جنس ملائکه نیستند بلکه جمعی از بندگان مخلص خدایند که مقامشان از سایر اهل حشر بالاتر است، بهشتیان و جهنمیان را می شناسند، حق تکلم دارند و می توانند شهادت دهند، شفاعت کنند و. .. و منظور از اعراف مکانی است که بر بهشتیان و جهنمیان اشراف و احاطه کامل دارد، طوری که همه آنها برای اهل اعراف قابل مشاهده هستند.

اصحاب اعراف در معنای دیگرچه کسانی هستند؟

در آیات شریفه «و علّی الاعراف رجال یعرفون کلاً بسیماهم و نادوا اصحاب الجنه ان سلام علیکم لم یدخلوها و هم یطمعون»: و بر اعراف مردانی هستند که هر یک از آن دو را (بهشتیان و دوزخیان) را به چهره می شناسند و به بهشتیان صدا می زنند که درود بر شما باد. امّا داخل بهشت نمی شوند درحالی که امید به آن دارند و نیز در آیه بعد می فرماید: «و اذا عرفت ابصارهم تلقاء اصحاب النار قالوا ربنا لا تجعلنا مع القوم الظالمین»: و هنگامی که چشمشان به دوزخیان می افتد می گویند: پروردگار ما را با جمعیت ستمگران قرار مده؛و مکالمات دیگری نیز با دوزخیان دارند و در آیه دیگر در خصوص خود اصحاب اعراف می فرماید: «اَهولاء الذین اقسمتم لا ینالهم الله برحمه ادخلوا الجنه لا خوف علیکم و لا انتم تحزنون» آیا این ها (افرادی که در اعراف هستند) همان ها نیستند که سوگند یاد کردند رحمت خدا هرگز شامل حالشان نخواهد شد ولی به خاطر ایمان و بعضی از اعمال خیرشان آن ها را خدا مشمول رحمت خود ساخت و به آن ها گفته می شود داخل بهشت شوید که نه ترسی دارید و نه غمناک می شوید؛لذا از آیات و ترجمه آن ها معلوم می شود که آن ها افرادی هستند که آرزو دارند وارد بهشت شوند ولی موانعی جلوی آن ها را گرفته است وقتی به بهشتیان نگاه می کنند آرزوی همراهی با آن ها را دارند و وقتی به دوزخیان نظر می افکنند از سرنوشت آن ها وحشت نموده و به خدا پناه می برند.

حجاب یعنی چه ؟! حجاب سرزمین مرتفعی است که میان بهشت و دوزخ فاصله انداخته است و در واقع مکان خاصی است میان دو قطب سعادت و شقاوت. یعنی بهشت و دوزخ و همانگونه که از آیات قرآن بر می آید این مکان، مشرف بر بهشت و دوزخ است و افرادی که در آن قرار دارند ناظر بر اعمال و حال بهشتیان و دوزخیان هستند

در روایتی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که می فرماید: «الاعراف کثبان بین الجنه و النّار و الرجال الائمه یقفون علی الاعراف مع شیعتهم و قد سبق المۆمنون الی الجنه بلا حساب» اعراف تپه ای است میان بهشت و دوزخ و امامان نیز در اعراف، در کنار شیعیان گنهکارشان قرار می گیرند در حالی که مومنان خالص بدون نیاز به حساب وارد بهشت شده اند.

آیت الله سبحانی پس از بیان مفصل در باره اعراف و اصحاب اعراف می فرماید:

مقایسه مضامین روایات و آیات
اکنون که با مضامین روایات درباره اعراف آشنا شدیم لازم است آن را با مضامین بدست آمده از آیات در این باره مقایسه کنیم و نسبت آن دو را بدست آوریم:

 بخش نخست (جایگاه اعراف) از روایات هیچ گونه منافاتى با آیات ندارد، زیرا از آیات بیش از این استفاده نمى شود که میان بهشت و دوزخ واسطه و حایلى است که اعراف نامیده مى شود وروایات این حایل را توضیح داده که مکانى بلند یا راهى است میان بهشت و دوزخ.
و در بخش دوم (اصحاب اعراف امامان معصوم (علیهم السلام) مى باشند) نیز هیچ گونه منافاتى در مضمون آیات و روایات به چشم نمى خورد، زیرا آیات براى رجال اعراف ذکر مصداق نکرده و تنها برخى از ویژگى هاى آنان را یادآور شده است که (یَعْرِفُونَ کُلاً بِسیماهم و...)و این گروه از روایات مصداق یا کامل ترین مصداق آن را بیان نموده است.
و دو گروه سوم و چهارم یعنى روایت عیاشى و على بن ابراهیم هر دو بیانگر یک واقعیت مى باشند، زیرا هیچ بعید نیست که مقصود از کسانى که حسنات و سیئات آنان برابر است (روایت عیاشى) همان گنهکاران از شیعیان باشند(روایت على بن ابراهیم).
این تفسیر با آنچه ما قبلاً از ظاهر سیاق آیات بدست آوردیم، هماهنگ نیست، زیرا بنابر بحث گذشته ما دو جمله (لَمْ یَدْخُلُوها وَهُمْ یَطْمَعُون)و (إِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ...)مربوط به اهل بهشت مى باشد که در مرز بهشت قرار گرفته ولى هنوز وارد آن نشده اند واین دو جمله مربوط به اعرافیان نمى باشد.
و به عبارت دیگر: اعرافیان انسانهاى ممتازى هستند که از هر نوع گناه و لغزش پیراسته بوده، بلکه سرنوشت گروهى از اهل محشر از نظر بهشت و دوزخ در اختیار گروهى از آنان است در حالى که مفاد روایات یاد شده این است که برخى از انسانهاى گنهکار نیز در زمره ى اصحاب اعراف قرار دارد.
ممکن است بگوییم اگر چه سیاق آیات با آنچه قبلاً یادآور شدیم تناسب بیشترى دارد ولى آیات تاب آن را دارد که با مضمون روایات هماهنگ باشد بنابراین همان گونه علاّمه مجلسى نیز یادآور شده اند روایت على بن ابراهیم را وجه جمع میان روایات (و نیز بیانگر مفاد آیات) دانست و اصحاب اعراف را به دو گروه تقسیم نمود:

 1. امامان(و پیامبران وگروهى از انسانهاى کامل).2. گروهى از شیعیان گنهکار.همان طور که دو متکلم بزرگ شیعه: «شیخ صدوق رحمه اللّه » و «شیخ مفیدرحمه اللّه » نیز درباره اصحاب اعراف همین نظریه را برگزیده وگفته اند:
در اعراف یاکنار آن گذشته بر رسول گرامى (صلى الله علیه وآله وسلم) و امامان معصوم (علیهم السلام) گروه «مرجون لأمر اللّه»نیزهستند که به شفاعت شافعان و مغفرت الهى امیدوارند.
و در هر حال بحث «اعراف» و «اعرافیان» از بحثهاى صد در صد نقلى و تعبدى معاد است که جز از طریق وحى، راهى براى درک واقعیت و خصوصیات آن وجود ندارد وبنابرآنچه از قرآن وروایات استفاده مى شود در اصل تحقق آن جاى هیچ گونه انکارى نیست و بایستى از آن به عنوان یکى از مراحل مسلم جهان دیگر وچگونگى وقوع رستاخیز یاد کرد..([منشور جاوید، ج9، ص 354 ـ 362. ])

   منابع

مدارک آیات و روایات - ذیل هر کدام ثبت گردید و از سایتها ی

باشگاه خبر نگاران جوان---خبرگزاری صدای افغان (آوا)--دانشنامه اسلامی ---اسلام کوءیست نت---تبیان --- دفتر امور ایثار گران ---آیت الله مکارم شیرازی---نیز استفاده شده است.

امینی گلستانی