514 - ارزش و اهمیت خواب (1)
33 بازدید
موضوع: اخلاق و عرفان


                                                 ارزش و اهمیت خواب کافی
در مورد خواب ومسایل آن زیاد سخن گفته شده است که به بعضی از آنها متعرض می شویم
خواب  یکی از آیات الهی بوده و از نیازهای ضروری حیات موجودات عالم به حساب می آید، ولی پرخوابی مایه تضییع عمر شده و در روایات اسلامی، غضب الاهی را به دنبال دارد.
سيره معصومان(عليهم السلام) ـ به ويژه سيره پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله) ـ حاوي نكات ريز و درشت فراواني است كه پس از آن حضرت توسط اهلبيت او و نيز صحابه اي كه شاهد رفتار آن حضرت در زمينه هاي گوناگون بودند براي ديگران نقل شد. انسانهاي تشنه و شيفته كمال همواره درصدد يافتن راههاي درست و مناسب براي نيل به سرمنزل مقصود هستند. روشن است كه سيره، يعني عملكرد برترين انسان ـ يعني پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله) ـ در صورتي كه به درستي تحقيق و تبيين شود براي چنين كساني هم جالب و جذّاب و هم راهگشاست.

البته گاهى انسانهایى پیدا مى ‏شود که بیش از اندازه مى‏ خوابند و یا گاهى بعضیها شاید مدت زیادى نخوابیده باشند که اینها غیر عادى است . و شاید از نظر جسمى و روحى دچار اختلالاتى شده باشند . یا به صورت اعجاز باشد مانند خواب اصحاب کهف که خداوند آنان را سیصد و نه سال به خواب فرو برد که آنهم یکى از نشانه‏ هاى قدرت خداوندى (و نمونه اى از معاد و زنده شدن مردگان) است که نه بدن آنان پوسید و نه از بین رفتند و وقتى بیدار شدند خیال کردند یک روز یا نصف روز خوابیده‏ اند ( کهف، آیه 19 ).

نسبت به این که مقدار خواب ائمه (ع) چقدر بوده روایتی در دست نداریم و نیز نسبت به این که مقدار خواب انسان باید چند ساعت باشد از نظر روانشناسی حد معینی را نمی توان بیان کرد و انسان های مختلف بر حسب طبیعت خود، به اندازه های مختلفی از خواب نیازمندند. روایات اولاً حد متعادل خواب را بین 6-8 ساعت بیان کرده و ثانیاً زمان های معینی مثل اول شب و خواب قیلوله را بهترین زمان خواب دانسته و از خوابیدن در ساعاتی از شبانه روز مثل بین الطلوعین، سحرگاه و آخرین ساعات روزرا  نهی کرده اند.
نعمت‏خواب گوهرى کمیاب و پایه همه فعالیتها و تلاش است که اگر انسان نخوابد، نمى‏تواند سعى و کوشش خود را براى ادامه زندگى از سر بگیرد . و نعمت‏به این
بزرگى را جز خداوند کسى نمى‏تواند به انسان ببخشد .
«یان اوزوالد» روانشناس انگلیسى (متولد 1929م) مى‏نویسد:
«اگر انسان از خواب محروم شود، ممکن است‏به اختلالات روانى دچار گردد و فقط برخوردارى از این نعمت است که مى‏تواند سلامت را به او باز گرداند» ( یان اوزوالد، خواب، ص 7 (مقدمه)، ترجمه محمد رضا باطنى، چاپ 1369 . ) .
به گزارش برترین‌ها ، ما هرشب می‌خوابیم بدون اینکه بدانیم قرار است چه خوابی ببینیم.‌ می‌توانیم در خواب پرواز کنیم، با مرده‌ها حرف بزنیم یا به دوران مدرسه برگردیم. خواب‌ها آنقدر عجیب و اسرارآمیز هستند که دانشمندان سال‌هاست آن را بررسی می‌کنند.
«برترین‌ها» نوشت: «روزهایی که خیلی خسته‌اید، استرس‌های زیادی را پشت سر گذاشته‌اید و مشغله‌های زیادی داشته‌اید، احتمالا فقط دوست دارید زیر پتوی‌تان بخزید و به خوابی عمیق و طولانی فرو بروید. هیچ چیزی به اندازه‌ یک خواب خوب شبانه، انرژی‌بخش نیست. صبح که از خواب بیدار می‌شوید، سر حال‌ و آماده‌اید تمام کارهایی را که دیروز انجام‌شان غیر ممکن به نظر می‌‌رسید، انجام دهید. شاید به طور کلی بدانید که وقتی در خواب هستید چه اتفاق‌هایی در طول شب در بدن‌تان روی می‌دهد اما آیا واقعا می‌دانید وقتی در خواب عمیق هستید، درون بدن‌تان چه ماجراهایی برپاست؟
خوابیدن تجربه لذت‌ بخشی است که همه ما به کرات آن را حس کرده‌ایم. اما ممکن است شما تجربه بدخوابی یا بی خوابی را داشته باشید و حتما به یاد دارید که صبح، بیدار شدن و به امورات روزمره رسیدگی کردن چقدر سخت و طاقت فرسا خواهد بود. احساس خستگی و بی حالی در روز آزارتان می‌ دهد و تا رسیدن به خواب کافی شبانه عمیق بعدی این حس با شما خواهد بود..
                                                  چرا به خواب نیاز داریم؟

     خواب شبانه کافی بر روی متابولیسم بدن تاثیر بسزایی دارد. برخی از این تغییرات متابولیسمی فقط در شب و موقعی که خواب هستیم اتفاق می‌ افتند و در صورت بی خوابی شبانه، خواب روز هم نمی‌ تواند جبران کننده این روند متابولیسمی باشد. تغییر و دگرگونی متابولیسم بدن باعث می‌ شود سطح هورمون های تنظیم اشتها به هم ریخته و مشکلاتی همچون پراشتهایی و افزایش وزن به همراه داشته باشد.
    خواب شبانه بین ۷ تا ۹ ساعت، باعث بهبود عملکرد مغز و بدن برای فعالیت‌ های روز بعد می‌ شود. در صورتیکه خواب شبانه کافی نداشته باشید، بخصوص اگر این موضوع در شبهای متعددی اتفاق بیافتد، به وضوح شاهد تحلیل قوای بدنی خود خواهید بود. همچنین کارهای ذهنی و فکری نیز به کندی اتفاق خواهند افتاد. این مساله می‌ تواند ناخواسته باعث ایجاد مشکلاتی شود.
خداوند متعال در آیه 23 سوره روم «خواب‏» را یکى از نشانه‏هاى قدرت خود دانسته و مى‏ فرماید:  «و من آیاته منامکم باللیل و النهار و ابتغائکم من فضله ...»
«و از نشانه‏ هاى خدا خوابیدن شما در شب و روز و فعالیتها و تلاش شما براى تامین معاش از فضل پروردگار است‏» .
«ابتغاء» به معنى طلب کردن و خواستن و جستجو کردن است (  المصباح المنیر: بغى . و فرهنگ عمید . ) . و «فضل‏» به معنى زیاده از مقدار حاجت است (  المنجد: فضل .  ولى منظور از «ابتغاء فضل‏» در آیه، دنبال روزى رفتن مى‏باشد (  المیزان، ج‏16، ص 167 . ) .
معلوم مى‏شود که خواب و استراحت پایه فعالیتها و تلاش است که اگر انسان نخوابد، نمى‏تواند تلاش خود را از سر بگیرد چنانکه از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود:
«فعالیتهاى روزانه اقتضا مى‏کند که انسان بخوابد چرا که استراحت و تجدید قوا در خوابیدن است‏» ( نورالثقلین، ج‏4، ص 177 . ) .
«شکسپیر» مى‏گوید: (  به نقل از مکبث . ) - «خواب; تن کوفته را آرام، روان خسته را مرهم، بر سفره طبیعت‏برترین خوراک، و در بزم زندگى نوشین‏ترین متاع است‏» (  یان اوزوالد، خواب، ترجمه محمد رضا باطنى، چاپ 1369، ص 251 .) .
                                                                 کى بخوابیم شب یا روز؟

درست است که خواب معمولا در شب است و تلاش براى معاش در روز; اصلا برنامه اصلى خواب به خاطر آرامش خاطرى که به جهت تاریکى حاصل مى‏شود، در شب است چنانکه خالق هستى در آیات متعدد به این مطلب اشاره کرده مى‏فرماید:
«او کسى است که شب را براى شما لباس قرار داد، و خواب را مایه استراحت و روز را وسیله حرکت و حیات‏» ( یان اوزوالد، خواب، ترجمه محمد رضا باطنى، چاپ 1369، ص 251 .)

( و هو الذی جعل لکم اللیل لباسا و النوم سباتا و جعل النهار نشورا» .
فرقان، 47 . .
واوست که قرار داده برای شما  شبراا لباس و خواب را مایه آرامش و  روز را    وسیله تحرک ( و تکاپو ).
و همچنین مى‏ فرماید:( جعلنا نومکم سباتا و جعلنا اللیل لباسا و جعلنا النهار معاشا» .
(نبا، 9 تا 11) . ) .«و خواب شما را مایه آرامشتان قرار دادیم و شب را پوششى براى شما و روز را وسیله‏ اى براى زندگى و معاش‏»
«سبات‏» از ماده «سبت‏» به معنى قطع نمودن است . و همچنین به معنى تعطیل کردن کار به منظور استراحت آمده است (  المنجد: سبت . ) . و اینکه روز شنبه را در لغت عرب «یوم‏السبت‏» مى‏گویند، به خاطر آن است که نامگذارى آن از برنامه یهود گرفته شده چرا که شنبه روز تعطیلى آنها بود .
همچنین در آیه دیگرى مى‏ خوانیم:         ( و من رحمته جعل لکم اللیل و النهار لتسکنوا فیه و لتبتغوا من فضله ...» .(قصص، 73) . ) .«از رحمت اوست که براى شما شب و روز قرار داد تا هم در آن آرامش داشته باشید و هم براى بهره‏گیرى از فضل خدا تلاش کنید . . »
چون بشر از طرفى نیاز به کار و تلاش و حرکت دارد که بدون روشنائى ممکن نیست و از طرفى نیاز به استراحت دارد که بدون تاریکى شب، دلخواه و طبیعى نیست .
ولى چنان نیست که انسان به هنگام ضرورت نتواند برنامه خواب را تغییر دهد چرا که درست است انسان نمى‏تواند اصلا نخوابد ولى کم و زیادى خواب در اختیار انسان مى‏باشد که براساس عادت مى‏تواند تغییر دهد; کم یا زیاد، شب یا روز بخوابد . مخصوصا در عصر ما که شغلهاى خاصى وجود دارد که ایجاب مى‏کند عده‏اى دو شیفته و سه شیفته کار کنند و اى بسا شب کار کنند و روز بخوابند مانند بعضى از پزشکان و کارگران و رانندگان و غیره ... که اگر غیر از این باشد، جوامع بشرى فلج مى‏شود . ( طبرسى، مجمع‏البیان، ذیل آیه .
و لذا تعبیر «منامکم باللیل و النهار» شاید اشاره به همین مطلب است که هم خواب و هم دنبال روزى رفتن و کارها و فعالیتهاى دیگر; هم در شب انجام مى‏گیرد و هم در روز . چنانکه مرحوم «طبرسى‏» در «مجمع‏البیان‏» و علامه طباطبائى در «المیزان‏» و مؤلفان تفسیر نمونه به این مطلب اشاره نموده‏اند ( مجمع‏البیان، ذیل آیه 23 سوره روم - المیزان، ج‏16، ص 167 - تفسیر نمونه، ج‏16، ص 148 . ) .
امیرمؤمنان علیه السلام نیز در نهج‏ البلاغه به این مساله اشاره کرده مى‏فرماید:
«للمؤمن ثلاث ساعات: فساعة یناجی فیها ربه و ساعة یرم معاشه و ساعة یخلی بین نفسه و بین لذتها فیما یحل و یجمل‏» ( نهج‏البلاغه فیض، کلمات قصار، شماره 382 .  .
«مؤمن باید شبانه‏روز خود را به سه قسمت تقسیم کند: یک قسمت (هشت‏ساعت) با پروردگار خود مناجات کند و یک قسمت در جستجوى روزى و معاش خود و ساعتى نیز در خواب و خوراک و استراحت صرف نماید»( خواب، مقدمه، ص 10 .  .
وضعيت خواب پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله) نيز داراي ويژگيهايي بوده كه ميتوان آن را در امور ذيل خلاصه كرد:
پرهيز از خواب مداوم و پيوسته: از برخي روايات چنين برميآيد كه پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله) از خواب مداوم و پيوسته در شب اجتناب داشت. رو به قبله و بر پهلوي راست و با نهادن دست راست زير گونه راست:
حمد و سپاس الهي: آن حضرت پس از برخاستن از خواب نيز همچون قبل از خواب، زبان به حمد و سپاس الهي ميگشود و خداي را به خاطر بازگرداندن روح به بدن، پس از حالت شبيه به مرگ در خواب، بدينگونه سپاس ميگفت:
ـ «الحمد اللّه الذي أحياني بعد موتي ان ربي لغفور شكور»; حمد خدايي را كه مرا پس از مرگ زنده كرد، همانا پروردگارم بسيار بخشاينده و قدردان است.
ـ «اللهم اني أسألك خير هذا اليوم و نوره و هُداه و بركته و طهوره و معافاته، اللهم إني أسألك خيره و خير ما فيه و أعوذ بك من شرّعه و شرّ ما بعد»; خداوندا، از تو خير اين روز و نور و هدايت و بركت و پاكي و بخشودگياش را خواستارم. خدايا، از تو خير اين روز و خير آنچه در آن است ميطلبم، و از شرّ اين روز و شرّ آنچه در آن است به تو پناه ميبرم.
ـ «الحمد اللّه الذي أحيانا بعد ما أماتنا و اليه النشور»; حمد خدايي را كه را حيات بخشيد بعد از آنكه ما را ميراند، و بازگشت به سوي اوست.
 و تلاوت آياتي از سوره آل عمران: در روايت نقل شده توسط شيخ طوسي از امام صادق(عليه السلام) ــ آمده كه پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله) پس از بيدار شدن از خواب شبانه، نظر به آسمان كرده و ده آيه آخر سوره آل عمران (آيات 190 تا 200) را تلاوت ميفرمود.
دیث در رابطه با خواب ( پست خواب ادامه خواهد داشت )
 إِذَا قَالَ الْعَبْدُ عِنْدَ مَنَامِهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ- یَقُولُ اللَّهُ یَا مَلَائِکَةِ اکْتُبُوا بِالْحَسَنَاتِ نَفَسَهُ إِلَى الصَّبَاح‏
هر گاه بنده ‏اى هنگام خوابش، بسم اللّه‏ الرحمن الرحیم بگوید، خداوند به فرشتگان مى ‏گوید: به تعداد نفس‏ هایش تا صبح برایش حسنه بنویسید.                                                                                                                جامع الأخبار(شعیری) ص 42
اَلنَّومُ راحَةٌ لِلْجَسَدِ وَ النُّطْقُ راحَةٌ لِلرُّوحِ وَ السُّکوتُ راحَةٌ لِلْعَقْلِ؛  خواب مایه آسایش جسم، سخن مایه آسایش جان و سکوت مایه آسایش عقل است.-                                           
                                                            من لایحضره الفقیه ج 4، ص 402، ح5865