509 - تفسیر و لزوم یادگیرى آن
31 بازدید
موضوع: اخلاق و عرفان

 

لزوم یادگیری علم تفسیر

تفسیر از دانش های مرتبط با قرآن کریم است که تعریف های متعددی از آن ارائه شده، مانند «بیان معانی آیات قرآنی و کشف مقاصد و مدالیل آن». عبارت تفسیر همچنین برای اشاره به کتاب های حاوی تفسیر قرآن به کار می رود.

تفسیر قرآن از همان عصر نزول قرآن آغاز شده است. امام علی(علیه السلام ) را می توان پس از پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) نخستین مُفسّر قرآن دانست که بسیاری از صحابه روایات تفسیری خود را از او نقل کرده اند. همچنین گروهی از صحابه مانند ابن عباس و ابی بن کعب، قرآن را تفسیر می کردند. پس از آنان، تابعین و تابع تابعین از ضرورت پرداختن به تفسیر غافل نشدند و آثاری تفسیری از خود به جای گذاشتند. در دوره های بعد، تفسیرها شکل فنی تری به خود گرفتند و تنوع تفاسیر، سبب پدیدآمدن روش های مختلف در تفسیر شد.

از مهم ترین دسته بندی های که می توان در تفسیر نام برد، تفسیر قرآن به قرآن، تفسیر روایی و تفسیر عقلی است. همچنین از مهم ترین روش ها می توان از این روش ها نام برد: روش موضوعی، ترتیبی، تاریخی و. ..

از مهم ترین تفاسیر شیعه می توان این تفاسیر را برشمرد: تفسیر قمی، تبیان، مجمع البیان، روض الجنان، تفسیر صافی، تفسیر المیزان.

محمدحسین طباطبائی: «تفسیر عبارت است از بیان کردن معنای آیه های قرآن، روشن کردن و پرده برداری از اهداف و مفاهیم آیه ها (تفسیر المیزان، ج ۱، ص۴)

تفسیر به معنای توضیح دادن مطلبی است تا قابل فهم گردد و اصطلاحاً به شرح هایی که بر قرآن نوشته می شود، اطلاق می گردد. از قرار اولین تفسیر مکتوب و مدون قرآن، تفسیر محمد بن جریر طبری است.

تفسیر یکی از علوم اسلامی است که پیدایش آن در عهد رسالت صورت گرفت , در آن عهد مسائل پـراکـنـده و گوناگون پیرامون مطالب وارده در قرآن , برپیغمبر اکرم (ص ) عرضه می شد, و آن حضرت به حکم وظیفه , هر یک را به فراخور حال شرح و بسط می فرمود.

در سـوره نـحـل (16: 44) مـی خـوانـیـم: وانـزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم ولعلهم یتفکرون.

(قرآن را بر تو فرستادیم , تا آن را برای مردم تبیین نمایی , آنگاه خود به تفکربنشینند.)

 قرآن کتاب هدایت است و برای همگان فرود آمده , در انحصار دسته یا گروه خاصی نیست.

هذا بیان للناس وهدی وموعظه للمتقین (آل عمران: 138).

هذا بصائر للناس وهدی ورحمه لقوم یوقنون (جائیه: 20).

ونزلنا علیک الکتاب تبیانا لکل شی وهدی ورحمه وبشری للمسلمین (نحل: 89).

در عین حال , در قرآن مواضع ابهام بسیار و مورد اجمال بی شمار است , زیرا درقرآن , اصول معارف و کلیات شریعت مطرح گردیده , تفاصیل و جزئیات رابایستی از دلایل شرع و عقل به دست آورد.

خداوند، قرآن را در تاریکیهای زندگی، نوری تابنده قرار داد، که زندگیها را روشنائی بخشد. و در کجرویها و لغزشگاهها، چراغی راهنما و ارشادگری گویا باشد و آدمیان را به راه راست و سعادت دنیائی و آخرتی رهنمون گردد.

امیر مؤمنان علی علیه السلام می فرماید:

«تعلموا القرآن فانه احسن الحدیث، و تفقهوا فیه فانه ربیع القلوب، و استشفوا بنوره فانه شفاء الصدور، و احسنوا تلاوته فانه انفع القصص » ( نهج البلاغه: خطبه 110، پاراگراف).

چنانکه «قرآن را بیاموزید که بهترین گفتار است، و آن را نیک بفهمید که بهار دلهاست، از نور آن شفا و بهبودی خواهید که شفای سینه های بیمار است، و قرآن را نیکو تلاوت کنید که سودبخش ترین داستانهاست »

طبرسی مفسر بزرگ شیعه در مقدمه تفسیر خود «مجمع البیان » می گوید:

«... از بزرگترین امتیازاتی که خداوند به امت محمد صلی الله علیه و آله از فضیلت و کرامت (نسبت به ملل دیگر) داده است، قرآن منزل و هدایت وحیانی است که بر پیامبر خود داده است »

اگر ارزش هر علمی را وابسته به موضوع آن بدانیم، به یقین علم تفسیر که موضوع آن کلام خداست، از ارزشمندترین علوم است.

ارزش هر علمی به جهت ارزش موضوع آن علم است. مانند علم طب و پزشکی که در جهت حفظ و سلامتی جسم آدمی است. و همین طور دیگر علوم. ..

ارزش علم تفسیر، قطعا بالاتر از دیگر علوم است زیرا موضوع آن، «کلام خدا» است که جنبه هدایت آدمی را بر عهده دارد. قرآن، یکی از موهبتهای بزرگ خداوند است که به پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و از طریق او به امت اسلامی، ارزانی شده است. قرآن، کتاب نور و صحیفه هدایت است. اگر مسلمانان قرآن را فرا گیرند، و با معارف آن آشنا شوند، قطعا بهترین امت های روی زمین خواهند بود.

قرآن، نشان گواهی نبوت حضرت محمد صلی الله علیه و آله است و این امتیازی است که خداوند به امت اسلامی عطا فرموده است و گروه مؤمنان را از جمعیت کافران و معاندان به وسیله آن، فیصله داده است. قرآن معجزه ای است که کسی یارای مقابله با آن را ندارد، حتی اگر همگان در سرتاسر روی زمین از انسانها و پریان به پشتیبانی یکدیگر جمع شوند که سوره ای بمانند سوره های قرآن را خلق کنند، قطعا عاجز و ناتوان خواهند بود.

راغب اصفهانی می گوید:بهترین هنری که انسان از آن بهره مند است، تفسیر قرآن و تبیین معانی آن است زیرا هر فن و دانشی، به یکی از سه جهت شرافت دارد:

1 - به جهت موضوع. 2 - ترسیم صور. 3 - اغراض و اهداف.

« علم تفسیر از جهت شرافت موضوع، ارجحیت دارد زیرا موضوع آن کلام خداوند است که منبع و سرچشمه حکمت و فضیلت است و از این جهت صورت و رسم قرآنی نیز شرافت دارد. زیرا آیات قرآنی اسرار مکنون آن را که در لابلای آن نهفته شده اند، مکشوف می دارند و همین طور اغراض و اهداف قرآن نیز شرافت دارد، زیرا هدف آیات قرآن، تمسک به ریسمان الهی و وصول و رسیدن به سعادت حقیقی و دو جهانی است ».

جلال الدین سیوطی در کتاب «الاتقان » می گوید:

فن تفسیر از سه جهت حائز اهمیت است:1 - از لحاظ موضوع. چون موضوع آن کلام خداوند است که سرچشمه حکمت و منبع فضیلت است. 2 - از جهت غرض و هدف، که غرض از تفسیر قرآن، تمسک به ریسمان الهی و رسیدن به سعادت حقیقی است که پایان ناپذیر است. 3 - از لحاظ نیاز حاجتمندی به فهم قرآن، زیرا کمال دینی و دنیوی مسلمانان نیازمند به فهم علوم قرآنی و معارف دینی است و ضرورت دارد که مسلمانان با علم تفسیر کتاب خدا، آشنا شوند».

و اما پیشینهٔ تفسیر به صدر اسلام برمی گردد. اولین مفسر قرآن، خود خداوند است. خداوند بسیاری از آیات را تفسیر کرده است. گاهی در کنار آیه و گاهی نیز در سوره دیگری توضیح داده شده است. مثلاً:یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ ۖ قُلْ هیَ مَوَاقِیتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ. یعنی: «دربارهٔ «هلالهای ماه» از تو سؤال می کنند؛ بگو: «آنها، بیان اوقات (و تقویم طبیعی) برای (نظامِ زندگی) مردم و (تعیینِ وقتِ) حج است».[سوره البقره/آیه 189

دومین مفسر قرآن، رسول الله است. پیامبر، به دستور خداوند، مطالب مربوط به قرآن را به مردم تعلیم می دادند. قرآن می گوید:وَأَنْزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ. یعنی: «و ما این ذکر [= قرآن] را بر تو نازل کردیم، تا آنچه به سوی مردم نازل شده است برای آنها روشن سازی»(سوره النحل/آیه 44 ]

    روش پیامبر

ابتدا پیامبر مطالب مربوط به قرآن را به مردم تعلیم می دادند. عبدالله بن مسعود می گوید: پیامبر قرآن را به صورت ده آیه ده آیه به ما یاد می داد و تا تمام نمی شد، سراغ آیات بعدی نمی رفت.[التفسیر و المفسرون، محمدحسین ذهبی، ج1 / ص 85

روش علی بن ابی طالب و دوازده امام شیعیان

علی بن ابیطالب، پس از رسول الله بزرگترین مفسر قرآن است. ابن مسعود می گوید: «مابقی قرآن را نزد بهترین فرد امت پس از پیامبر یعنی علی، آموختم»[آمالی طوسی /ص 606

اکنون می توانیم به ارزش علم تفسیر پی ببریم و بدانیم که چرا به دانستن تفسیر نیاز داریم، حتی بالاتر از آن، ما مکلف هستیم که دنبال تفسیر برویم و آن را یاد بگیریم، چنانکه خداوند متعال می فرماید:

«کتاب انزلناه الیک مبارک لیدبروا آیاته و لیتذکر اولوا الالباب» ( ترجمه محمد دشتی، ص 210. ). «این کتابی است پربرکت که بر تو نازل کرده ایم، تا در آیات آن تدبر کنند و خردمندان متذکر شوند»! زیرا:

اولا: قرآن تاب معانی گوناگونی دارد. ثانیا: مطالب قرآن فشرده بیان شده و از ذکر جزئیات پرهیز می کند. که حتما نیاز به تفسیر دارد. مثل نماز و روزه و. ..

ثالثا: مطالب قرآن به مناسبتهای متفاوت; در سوره های مختلف قرار گرفته است. بدین ترتیب که هرجا زمینه تذکر و تنبه فراهم آمده، آیات قرآن نازل شده که باید مطالب را در کنار هم قرار داد تا به درک کامل رسید.

امیر مؤمنان علی علیه السلام می فرماید:

«ان القرآن ظاهره انیق و باطنه عمیق، لا تفنی عجائبه، و لا تنقضی غرائبه، و لا تکشف الظلمات الا به » ( نهج البلاغه فیض: خطبه 18، پاراگراف 6.

«ظاهر قرآن زیبا، باطن آن ژرف، عجائب آن پایان ناپذیر و غرائب آن سرانجامی ندارد، و تاریکیهای جهل و نادانی جز به وسیله آن رفع نمی گردد».

شکی نیست که علم به تفسیر قرآن، جهالت آدمی را نسبت به مقاصد و اهداف کتاب خدا می زداید و او را در امور دینی بینا می کند.

سعید بن جبیر از مفسران شیعی تابعی می گوید:

«هرکس قرآن بخواند و آن را تفسیر نکند، بمانند آدمی کور یا فرد جاهلی است ».

در حدیث نبوی چنین آمده است:

«القرآن ذلول ذو وجوه فاحملوه علی احسن وجوهه ». - «قرآن یک کتاب آسان و چند وجهی است، پس قرآن را به بهترین وجوه و تفسیر آن، تفسیر نمایید» ( حدیث نعیم از ابن عباس، قصة التفسیر ص 16 ).

واژه «ذلول » به معنی آسان و چیزی است که زبان آن را به راحتی تلفظ می کند. چنانکه خداوند متعال می فرماید: «و لقد یسرنا القرآن للذکر. ..» (قمر: 17. ) «ما قرآن را برای یادآوری و آموزش آسان کردیم » یا قرآن، معانی واضح دارد و بر جویندگان آن، چندان مشکل نیست.

در معنای «ذو وجوه » چند احتمال وجود دارد:

1 - اینکه قرآن دارای وجهه ها و تفسیرهای گوناگونی است (دارای بطون است). 2 - این که قرآن چند وجهی است یعنی اوامر، نواهی، حرام، حلال، بشارت و انذار، وعد و وعید دارد. 3 - جمله «فاحملوه علی احسن وجوهه » یعنی قرآن را به بهترین وجه و تفسیر آن حمل کنید.

یا این که قرآن را در مورد بایدها «عزائم » و نه تجویزها و رخصتها تفسیر نمایید.

در این حدیث پیامبر مسلمانان را به فهم قرآن و درک معانی آن تحریص می کند.

جائی که علوم متداول که برای انسان سلامتی و راحتی و رفاه فراهم آورده است; در نظر انسان آنهمه اهمیت و ارزش دارند، علم تفسیر که در سعادت دنیوی و اخروی آدمی دخالت دارد، صدبرابر اهمیت و ارزش دارد. - لذا ضرورت دارد که قرآن را یاد بگیریم و با تفسیر آن آشنا شویم.

    تفسیر و فرق آن با تاویل

تـفـسیر - رفع ابهام و حل اشکال حاصل درلفظ و عبارت است.

هرگاه در نحوه بیان , اجمال و ابهامی پیش آید, یا پیچیدگی در عبارت رخ دهد, تفسیر, آن ابهام یـا اجمال را می زداید, و آن پیچیدگی واشکال را رفع می کند.

از این رو گفته اند: التفسیر, رفع القناع عن اللفظ المشکل.

ولـی تـاویـل , صرفا در مورد متشابهات است , گرچه ابهامی در لفظ و عبارت , ازنظر ظاهر وجود نـداشـته باشد.

مثلا: او یاتی ربک (انعام: 158) و وجوه یومئذناضره الی ربها ناظره (قیامه 75: 23).

   قدیمی ترین تفسیر

قدیمی ترین تفاسیری که نشانی از آن ها هنوز موجود است، تفسیر سعید بن جبیر (وفات ۹۴ یا ۹۵ ه‍.ق از اصحاب خاص سجاد) و سپس مجاهد بن جبر (درگذشت ۱۰۴ ه‍.ق دست پروردهٔ ممتاز یکی از شاگردان برجستهٔ علی بن ابی طالب به نام ابن عباس است).[ شوشتری، قاموس الرّجال، ج۵، ص ۸۹ ) از آن پس تفسیر قرآن در قالب مکتوب رایج شد( عبدالله موحّدی محب، «تفسیر فرات کوفی»، آیینهٔ پژوهش، شماره ۶۰، صفحه ۳۳ تا ۴۴

تفسیر موضوعی قرآن کریم، عبدالله موحّدی محب، ص ۳۸]

البته مطالب در باره تفسیر فراوان است که به بعضی ها بطور اجمال متعرض شدیم.