449 - اسناد و مدارک خطبه فدکیه از آیت الله ناصر مکارم شیرازی
31 بازدید
موضوع: اخلاق و عرفان

                             

                          اسناد و مدارک خطبه فدکیه از آیت الله ناصر مکارم شیرازی

این خطبه از خطبه های مشهوری است که علمای بزرگ شیعه و اهل سنّت با سلسله سندهای بسیار آن را نقل کرده اند، و برخلاف آنچه بعضی خیال می کنند، هرگز خبر واحد نیست، و از جمله منابعی که این خطبه در آن آمده است منابع زیر است:

۱ ابن ابی الحدید معتزلی دانشمند معروف اهل سنّت در «شرح نهج البلاغه» در شرح نامه «عثمان بن حنیف» در فصل اوّل تصریح می کند: اسنادی را که من برای این خطبه در این جا آورده ام از هیچ یک از کتب شیعه نگرفته ام!

۲ علی بن عیسی اربلی در کتاب «کشف الغمه» آن را از کتاب «سقیفه» ابوبکر احمد بن عبدالعزیز آورده است.

۳ مسعودی در «مروج الذهب» اشاره اجمالی به خطبه مزبور دارد.

۴ سیّد مرتضی عالم بزرگ شیعه در کتاب «شافی» این خطبه را از عایشه همسر پیامبر(صلی الله علیه وآله) نقل کرده است.

۵ محدّث معروف مرحوم صدوق بعضی از فرازهای آن را در کتاب «علل الشرایع» ذکر نموده است.

۶ فقیه و محدّث بنام مرحوم شیخ مفید نیز بخشی از خطبه را روایت کرده است.

۷ سیّد ابن طاووس در کتاب «طرائف» قسمتی از آن را از کتاب «المناقب» احمد بن موسی بن مردویه اصفهانی که از معاریف اهل سنّت است از عایشه نقل می کند.

 سند خطبه:

اسناد بلند و معتبر خطابه زهرا سلام الله علیها از امیرالمؤ منین علیه السلام و فرزندان آن حضرت آغاز می شود. زینب کبری سلام الله علیها دختر پنج ساله فاطمه سلام الله علیها در آن غوغای حق کشی صدای مادر را در سینه ضبط نمود و به نسلهای مسلمین رساند و تا امروز اثر آن زنده مانده است.

همچنین امام حسین و امام زین العابدین و امام باقر و امام صادق علیه السلام بعنوان ناقلین خطبه مادرشان فاطمه سلام الله علیها آن را به اصحابشان آموخته اند.

نکته ای که در این مورد جلب توجه می کند جنبه ادبی بسیار بالای خطبه است که باعث شده عده ای از راویان و مولفین غیر شیعه نیز این خطبه مفصل را با جزئیاتش نقل کنند.

از نمونه های بسیار جالب، نقل این خطبه در کتاب المنظوم و المنثور من الکلام نسوان العرب من الخطب و الشعر است که مولف آن از علمای متقدم سنی است، و نسخه خطی این کتاب در خزانه موکل عباسی در قرن دوم بوده است.

 منابع خطابه حضرت زهرا سلام الله علیها

خطابه حضرت زهرا سلام الله علیها با اسناد زیادی نقل شده که بسیاری از آنها به دست ما نرسیده و یا اگر رسیده متن کامل خطبه را همراه نداشته و فقط قسمتهایی از آن را نقل کرده است. اسنادی که تاکنون به دست ما رسیده و خطبه کامل حضرت را برای ما نقل کرده باشد 22 سند است که ذیلا بعنوان پشتوانه متن آماده شده خطبه عینا ذکر می شود. این اسناد از 17

 منبع به شرح زیر استخراج شده است:

1- دلائل الامه، ابوجعفر محمد بن جریر طبری امامی از علمای قرن پنجم، چاپ قم، موسسه بعثت، 1413: ص 109 - 129-

2- الاحتجاج، ابومنصور احمد طبرسی متوفای 548 چاپ قم، : ج 1 ص 131 - 146-

3- کشف الغمه فی معرفه الائمه علیه السلام، ابوالحسن علی بن عیسی اربلی متوفای 693، چاپ بیروت، دار الکتاب الاسلامی، ج 2 ص 105 - 120-

4- شرح نهج البلاغه، ابن میثم بحرانی متوفای 679، چاپ بیروت، 1401، دار العالم الاسلامی: ج 5 ص 105-

5- الشافی فی الامامه، سید مرتضی علیم الهدی متوفای 436، چاپ تهران، موسسه الصادق، 1410: ج 4 ص 69 - 78-

6- شرح الاخبار فی فضائل الائمه الاطهار علیه السلام، قاضی نعمان مغربی متوفای 363، چاپ قم، جامعه مدرسین: ج 3 ص 34 - 40.

7- الطرائف، سید رضی الدین علی بن طاووس متوفای 664، چاپ قم، 1400: ص 263 - 266-

8- الدر النظیم فی مناقب الائمه اللهامیم، جمال الدین یوسف بن حاتم شمامی از علمای قرن هفتم، چاپ قم، جامعه مدرسین 1420: ص 465 - 483-

9- الکتاب المبین، محمد بن عبدالنبی نیشابوری متوفای 1232، نسخه خطی کتابخانه آیه الله مرعشی قم، شماره 1875، ص 190.

10- انوار الیقین فی امامه امیرالمؤ منین علیه السلام، حسین بن بدرالدین حسنی یمنی متوفای 670، نسخه خطی کتابخانه مرکز الابحاث العقائده فم: ص 27، 276 - 287-

11- منال الطالب فی شرح طوال الغرائب، مبارک بن محمد بن اثیر متوفای 606، چاپ مکه، جامعه ام القری، 1399، ص 501 - 507، 528 - 529-

12- شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید المتوفی 656، چاپ مصر، دار احیاء الکتب العربیه، ج 16 ص 211 - 215، ص 223 - 234-

13- التذکره الحمدونیه، ابن حمدون محمد بن حسن متوفای 562، چاپ بیروت، دار صار، 1996، ج 6 ص 255 - 259 ح 628-

14- نثر الدار، ابوسعد منصور آبی متوفای 421، چاپ مصر، الهیئه المصریه العامه الکتاب: ج 4 ص 8 - 15-

15- بلاغات النساء ابن طیفور احمد بن ابی طاهر متوفای 280، چاپ قم، انتشارات بصیرتی: ص 12، 14-

16- الفاضل فی صفه الادب الکامل، ابوالطیب محمد بن احمد وشاء متوفای 325، چاپ بیروت، 1411، دار الغرب العربی، ص 210 - 213-

17- نسخه علامه قزوینی، که در کتاب فدک ص 145 آورده و ویژگی خاصش را مقابله آن توسط چند نفر از علمای نسخه شناس بیان نموده است.

لازم به تذکر است که سه منبع زیر نیز قسمتهایی از خطبه را نقل کرده اند:

1- معانی الاخبار، شیخ صدوق متوفای 381، چاپ قم، مکتبه الداوری: ج 2 ص 295 - 296، ج 1 ص 384 - 385-

2- امالی طوسی، شیخ طوسی متوفای 460، چاپ قم، مکتبه المفید: ص 384-

3- نسخه علامه مجلسی، که در بحارالانوار: ج 29 ص 311 آورده و می گوید:

در حاشیه نسخه قدیمی از کتاب کشف الغمه یافتم که نوشته بود: به خط سید مرتضی یافتم که. . . و بعد قسمتی از خطبه را نقل می کند. این نسخه هم اکنون در کتابخانه آستان قدس رضوی به شماره 1081 موجود است