442 - فدک در تاریخ
22 بازدید
موضوع: اخلاق و عرفان

فدک در تاریخ

فدک قریه ای پوشیده از نخلستان های آباد و سرزمینی غلّه خیز در اطراف مدینه بود. یهودیان فدک در سال هفتم هجری، به علت بیمی که بعد از فتح خیبر از مسلمانان داشتند، خود پیشنهاد صلح کردند و طبق قرارداد صلح، نصف مجموع اراضی و درختان و اموال یهودیان فدک به پیامبر واگذار و «خالصه» آن حضرت گردید؛ زیرا فدک بدون جنگ فتح شد و زمانی که آیه «وآت ذی القربی حقّه» (اسراء، 26) نازل شد، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فدک را به فاطمه علیهاالسلام بخشیدند (صدوق، 1400ق: ص424). از نظر تاریخی مسلم است که حضرت زهرا (سلام الله علیها ) از همان زمان حیات پیامبر (ص) فدک را در تصرف خود داشته است. هنگامی که ابوبکر خلافت را در دست گرفت، از آنجا که می دانست حضرت فاطمه (سلام الله علیها ) و امیرالمومنین (سلام الله علیه ) از درآمد فدک به مستمندان مدینه کمک می کنند، برای تضعیف محبوبیت اهل بیت بین اقشار محروم جامعه و پراکنده ساختن دوستداران آنها، به همراهی عمر تصمیم گرفتند با مصادره فدک آن را از اختیار و تصرف حضرت زهرا (سلام الله علیها ) خارج سازند تا اهل بیتی که خلافت شان را هم از پیش غصب نموده بودند، فاقد نیروی اقتصادی شوند و بدین ترتیب این خاندان را از هر جهت در محرومیت و انزوا قرار دهند.

در پاسخ به این شبهه که سبب اصرار فاطمه زهرا سلام الله علیها ) در طلب فدک و اهتمام به بازپس گرفتن آن چه بود، با وجود این که آن حضرت به جهت علوّ نفس و عظمت مقام معنوی، اعتنایی به مال دنیا نداشتند و نیز واقف بودند که این تلاش ها در دست یابی به آن سرزمین به نتیجه نخواهد رسید، باید گفت: اولاً حکومت وقت با مصادره اموال حضرت فاطمه (سلام الله علیها قصد تضعیف جناح اهل بیت را داشت تا به این ترتیب مولا علی (سلام الله علیه ) از نظر اقتصادی وزن و شأنی نداشته باشد و مردم به این جهت از گرد او پراکنده شوند. ثانیاً اراضی فدک عواید و درآمد قابل ملاحظه ای داشت که به امر الهی باید در نسل زهرا (سلام الله علیها ) و ذوی القربای پیامبر (ص) باشد که تا قیامت از آن استفاده نمایند، هم مستمندی در ذریه حضرت زهرا (سلام الله علیها ) نباشد و هم اولاد زهرا (سلام الله علیها ) به دیگر مستمندان مسلمان انفاق کنند؛ لذا زهرای اطهر باید به این مال اعتنا بفرماید؛ وظیفه اش اینست که از حق خود دفاع کند؛ مال خود را حفظ نماید و سپس با بخشش و انفاق، ارتقاء درجه و مقام هم پیدا کند (دستغیب، 1361: ص29).

ثالثاً فاطمه زهرا سلام الله علیها به دنبال مطالبه فدک و با اثبات این که جز به حق و صواب سخنی نمی گوید، خلافت و حکومت را برای همسر بزرگوارش علی بن ابی طالب مطالبه می فرمود، همان خلافت و حکومتی که از آنِ پدر بزرگوارش رسول خدا (ص) بود و به ناحق در تصرف دیگری قرار گرفته بود (قزوینی، 1381: ص 402).

 2) خطبه فدک

هنگامی که حضرت پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) به عالم لقاء رحلت فرمود و با غصب خلافت، مردم از ولایت علوی (سلام الله علیه ) محجوب شدند، بانگی رسا از پاره تن پیغمبر (ص)، حضرت صدیقه کبری فاطمه زهرا (سلام الله علیها ) برخاست و برای دفاع از حریم ولایت و احقاق حق خویش در مسجد مدینه در حضور مهاجرین و انصار خطبه ای آتشین ایراد نمود که نقطه عطفی در تاریخ اسلام است.

فاطمه زهرا (سلام الله علیها ) در سخنرانی خویش مسیری را انتخاب فرمود که نه تنها وی را در مطالبه حق غصب شده اش به هدف برساند، بلکه سرچشمه های معارف توحیدی، نبوی و علوی را برای مسلمین بگشاید و امتیازات دین جاودانی اسلام را برای ایشان بیان کند و علل احکام و فلسفه شرایع الهی را روشن سازد و از همه مهم تر، در چنین موقعیتی حق را آشکار و باطل را رسوا سازد. نقاب حق را از چهره منافقان و ستمگران کنار زده، حقیقت آنان را به مردم بنمایاند؛ آنان که دین را برای رسیدن به ریاست و خلافت بهانه کرده و به نام اسلام، حقیقت اسلام را محو و به نام قرآن احکام قرآن را پایمال نمودند.

خطبه فدک را نباید در حد یک سخنرانی حماسی و یا اظهار مصیبت و شکایت از اوضاع زمانه و یا حتی اعتراض به سیاست مالی و اقتصادی حکومت پس از رحلت آن حضرت و یا نزاع مادی برای دست یابی به سرزمینی غلّه خیز تلقّی کرد؛ بلکه فدک رمز قیامی تاریخی است که از حدود حجاز گذشته و پایه ریز حکومت جهانی می باشد. فدک، انقلابی علیه سیاست حکومت وقت و برای بازگرداندن خلافت الهی و تنبیه و اصلاح ملتی است که با نادیده گرفتن تمامی زحمات و خون دلهای پیامبر می خواهد به جاهلیت نخست برگردد. در واقع مطالبه میراث هم، در این خطبه مرتبط با زعامت کبری و حکومت جهانی حق است و به عبارت واضح تر محور اصلی کلام، اسلام و کفر یا ایمان و نفاق است (حسینی زنجانی، 1383: ص35).

 مدارک، اسناد و منابع خطبه

در طول تاریخ تشیع، تأکید خاصی بر حفظ متن این خطبه بوده که هم دریای معارف است و هم یادگار مادر امامان شیعه و سند مظلومیت او. بیش از 230 کتاب مستقل به زبان های فارسی، عربی، اردو، ترکی، انگلیسی و فرانسوی در موضوع فدک تألیف شده که صد عنوان درباره خطبه حضرت زهرا (س) و شرح و تفسیر آن است. این خطبه با سندهای متعددی از معصوم (ع) یا تالی مرتبه معصوم، حضرت زینب سلام الله علیها، نقل شده[2] و لذا مفاد آن بر ما حجت است. عامه و خاصه با سندهای معتبر این خطبه را از حضرت زهرا (س) روایت کرده اند. اهل بیت (ع) آن را به فرزندان خود آموزش داده و به مراقبت و مواظبت بر آن سفارش می کردند. همچنین علمای شیعه آن را تدریس نموده و دست به دست به نسل های بعدی تا به امروز رسانیده اند (علم الهدی، 1410ق: ج 4، ص69)

از منابع مهم مشتمل بر سند این خطبه شریف، موارد زیر را می توان ذکر کرد:

1- الشافی فی الامامة، سید مرتضی علم الهدی.

2- الطرائف، سید ابن طاووس.

3- امالی و نیز من لایحضره الفقیه (باب معرفت کبائر)، شیخ صدوق ابن بابویه، متوفای 381-

4- دلائل الامامة، ابوجعفر محمدبن جریر رستم طبری.

5- الاحتجاج، ابومنصور احمدبن علی بن طالب طبرسی.

6- کشف الغمة فی معرفة الائمه علیهم السلام، علی بن عیسی اربلی.

7- شرح نهج البلاغه، ابن میثم بحرانی.

8- الدر النظیم، جمال الدین یوسف بن حاتم شامی.

9- شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید.

10- مروج الذهب، مسعودی.

11- التذکره الحمدونیه، ابن حمدون.

12- بلاغات النساء، ابن طیفور ابن الفضل احمدبن ابی طاهر.