406 - نامه آعمال
14 بازدید
موضوع: اخلاق و عرفان

 

 نامه اعمال

نامه اعمال چگونه است؟ آیا واقعاً نامه است یا نوعی تشبیه می باشد؛ در این صورت دادن نامه اعمال به دست راست و چپ چه معنایی پیدا می کند؟ آیا دادن نامه اعمال به دست راست و چپ بیانی از «تجسم اعمال» است؟

بی شک نامه اعمال در قیامت چیزی مانند ورق های کاغذ و دفتر و کتاب معمولی نیست، بلکه نقش هایی است گویا که هیچ کس را یارای نفی آن نمی باشد. شاهد این سخن این است که اگر به شکل دفتر و اوراق معمولی باشد، هزاران برگ لازم است که اعمال یک عمر را در آن بنویسند و چنین کتابی برای همه به آسانی قابل مطالعه نیست و نمی تواند مایه رسوایی بدکاران و افتخار نیکوکاران گردد. به علاوه خطوط و نقش های معمولی چنان نیست که قابل انکار نباشد، در حالی که از آیات و روایات به خوبی برمی آید که خطوط این کتاب قابل انکار نیست و سندی زنده و روشن برای همه و صاحبان آن است.

وَوُضِعَ الْکتَابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا فِیهِ وَیقُولُونَ یا وَیلَتَنَا مَالِ هَذَا الْکتَابِ لَا یغَادِرُ صَغِیرَةً وَلَا کبِیرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا یظْلِمُ رَبُّک أَحَدًا ﴿ و کارنامه [عمل شما در میان] نهاده می شود آنگاه بزهکاران را از آنچه در آن است بیمناک می بینی و می گویند ای وای بر ما این چه نامه ای است که هیچ [کار] کوچک و بزرگی را فرو نگذاشته جز اینکه همه را به حساب آورده است و آنچه را انجام داده اند حاضر یابند و پروردگار تو به هیچ کس ستم روا نمی دارد ( ۴۹)

 یکی از مسلمات اعتقادات اسلامی که در آیات و روایات فراوانی بر آن تاکید شده، این است که تمامی اعمال ما از نیک و بد ثبت و ضبط می شوند و در نامه عمل ما نوشته می شوند. اینکه نامه اعمال چه ویژگیهایی دارد؟ و چند نوع نامه اعمال وجود دارد؟ و ماهیت آن چیست؟ و فلسفه وجودی آن چه چیزی می تواند باشد؟ سئوالاتی است که پاسخ آنها در ادامه بیان می شود:

 آیات مربوط به ثبت پرونده ها:

1- «. . . إذا لهم مکر فی ء ایاتنا قل الله أسرع مکرا إن رسلنا یکتبون ما تمکرون». [ یونس /21

فرشتگان ما حتماً توطئه های شما را می نویسند

.

2- «کلا سنکتب ما یقول و نمد له من العذاب مدا»: [ - مریم /79 بر خلاف تصور پوچ شما، ما همه گفته های او را می نویسیم.

3- « فمن یعمل من الصلحت و هومومن فلا کفران سعیه و إنا له کتبون»: [ انبیاء / 94ما هر کار خیری که افراد با ایمان انجام دهند می نویسیم.

4- «. . . و نکتب ما قدموا وء اثرهم. . . »: [4- یس /12 ما نه تنها خود عمل بلکه آثاری را هم که بر آن بار می شود را می نویسیم.

5- «أم یحسبون أنا لا نسمع سرهم و نجوهم بلی و رسلنا لدیهم یکتبون»: [ زخرف /80 و فرشتگان ما نزد مردم مأمور نوشتن کارهای آنها هستند.

6- «لا و کلّ شیء فعلوه فی الزبر»: [ قمر/52 هر کاری که انجام داده اند در نامه های آنان ثبت است.

7- « و کل صغیر و کبیر مستطر»: [ قمر/ 53 هر کار کوچک و بزرگی که انجا داده اند مو به مو ضبط می شود.

8- «یوم یبعثهم الله جمیعا فینیئهم بما عملوا أحصه الله و نسوه. . . »: [ مجادله /6 خداوند یک یک کار شما را، شماره کرده ولی مردم کرده های خود را فراموش نمودند.

در آن روز انسان هم از کارهایی که با دست خود انجام داده با خبر می شود و هم از کارهایی که تأسیس کرده (و پس از مرگ او مردم در مسیر آن کارهای حق یا باطل قرار گرفته اند) آگاه گشته و در اجر یا کیفر تمام کسانی که در آن مسیر قرار گرفته اند شریک می شود

 فلسفه نامه عمل

 هدف از یادآوری و تکرار نامه عمل استفاده از کارکرد تربیتی آن است. گویا انسان احساس می کند همیشه دوربینی همراهش هست که همه اعمال او را ضبط می کند، برای همین می کوشد کار ناشایستی از او سر نزند. خداوند می خواهد در صحنه هستی چنین حالتی برای انسان پیدا بشود و او خود را همیشه در حضور مأموران الهی ببیند تا دستورات الهی را انجام بدهد و گناه نکند، هم چنین نامه عمل در روز رستاخیز، اتمام حجت با انسانی است که می خواهد او را به دوزخ ببرند و نامه عمل جای انکار برای او باقی نمی گذارد.

 در تفسیر نامه عمل چند دیدگاه وجود دارد:

1- دیدگاه ملا محسن فیض(ره): «نامه عمل عیناً همان روح آدمی است که آثار عمل در آن رسوخ می کند؛ به گونه ای که با آن نقش گرفته است». [ کهف، آیه 49؛ حاقه، آیه 25  29؛ اسراء، آیه 14-

بنابراین تفسیر «نامه عمل» کنایه از روح آدمی است که آثار عمل در آن نقش می بندد. [ ملا محسن فیض، تفسیر صافی، ج 3، ص 182، ذیل آیه 13 اسراء.

2- دیدگاه مرحوم علامه طباطبائی(ره) ایشان با استفاده از آیه: (یوْمَ تَجِدُ کلُّ نَفْس مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَیر مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوء. . . )[ آل عمران، آیه 30.

 می فرماید: نامه عمل هر کس، حقایق تمامی اعمال او را در بر دارد، بدون آن که کوچک ترین عملی را از قلم انداخته باشد؛ چنان که آیه ذیل می فرماید: (وَ وُضِعَ الْکتَبُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا فِیهِ وَ یقُولُونَ یوَیلَتَنَا مَالِ هَذَا الْکتَبِ لاَ یغَادِرُ صَغِیرَةً وَلاَ کبِیرَةً إِلاَّ أَحْصَهَا. . . )[ [ کهف، آیه 49-

 و کارنامه عمل شما در میان نهاده می شود، آن گاه بزه کاران را از آن چه در آن است بیمناک می بینی و می گویند: ای وای بر ما، این چه نامه ای است که هیچ کار کوچک و بزرگی را فرو نگذاشته، جز این که همه را به حساب آورده است. نامه عمل نفس اعمال انسان است که خداوند آدمی را آشکارا بر آن آگاه می کند و هیچ دلیلی بهتر از مشاهده نیست.

این کتاب در دنیا از درک انسان پنهان است و حجاب و غفلت روی آن را پوشانده. در قیامت خداوند آن را می گشاید و پرده های غفلت را کنار می زند و آدمی را از آن باخبر می سازد: (لَّقَدْ کنتَ فِی غَفْلَة مِّنْ هَذَا فَکشَفْنَا عَنک غِطَآءَک فَبَصَرُک الْیوْمَ حَدِیدٌ)[ ق، آیه 22-

ظاهراً منظور علامه طباطبائی از تفسیری که برای نامه اعمال ارائه می دهد، همان صورت ملکوتی اعمال است. [ المیزان، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، ج 13، ص 95- .

دیدگاه تفسیر نمونه؛ اعمال انسان، همان گونه که در درون جان او اثر می گذارد، در عالم بیرون، در فضا و هوای اطراف، در زمینی که بر آن زندگی می کند و در همه چیز اثر دارد؛ گویی بر آن نقش می بندد، نقش های طبیعی و غیر قابل انکار، نقش هایی که به وسیله قوا و نیروهای عالم هستی و فرشتگان در دل این موجودات ثبت می شود و در قیامت پرده از آن برداشته می شود و آشکار می گردد. این آثار از تمام محیط بیرون جمع آوری می شود و فشرده می گردد و به دست هر کس داده می شود و با یک نگاه در آن حال هر کس معلوم است . ( تفسیر نمونه، ج 12، ص 55؛ ناصر مکارم شیرازی و همکاران، پیام قرآن، ج 6، ص 105 ؛ ناصر مکارم شیرازی، یکصد و هشتاد پرسش و پاسخ، ص 374-

از این سه دیدگاه در مورد نامه اعمال، دیدگاه علامه طباطبائی که نامه اعمال را نفس اعمال آدمی می داند، ارجح و بهتر است. این آیه گواه بر ارحجیت است: (هَذَا کتَبُنَا ینطِقُ عَلَیکم بِالْحَقِّ إِنَّا کنَّا نَسْتَنسِخُ مَا کنتُمْ تَعْمَلُونَ)[جاثیه، آیه 29-

این است کتاب ما که علیه شما به حق سخن می گوید. ما از آن چه می کردید، نسخه برمی داشتیم. ظاهر آیات قرآن (حاقه، 19 و 25؛ انشقاق، 7 و 10)

این است که نامه اعمال افراد نیکوکار به دست راستشان داده می شود و نامه اعمال افراد بدکار به دست چپ شان، ولی نظر دیگری هست که می گوید: راست و چپ دو امر اعتباری است، در قیامت اصحاب یمین هر دو دستشان راست است؛ هم چنان که در مورد خدا گفته می شود کلتا یدیه یمین [ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج 24، ص 260. و اصحاب شمال هر دو دستشان چپ است.

هیچ چیز قیامت با دنیا قابل مقایسه نیست، لذا کیفیت نامه اعمال و گرفتن و خواندن آن برای ما قابل درک نیست و تنها آن چه در آیات و روایات بیان شده می توان بازگو کرد.

 تجسم اعمال

با عنایت به صحرای محشر و حساب رسی از اعمال مردم، منظور از تجسم اعمال چیست؟

مقصود از تجسم اعمال این است که آن چه را انسان در این جهان انجام داده است، در جهان دیگر، به صورتی متناسب با آن جهان نمودار گردد؛ به عبارت دیگر: پاداش ها و کیفرها، نعمت ها و نقمت ها، فرح و سرور، درد و شکنجه، همان حقائق اعمال دنیوی انسان ها است که در حیات اخروی خود را نشان می دهند.

و به دیگر سخن، هر کرداری که انسان انجام می دهد، یک صورت دنیوی دارد که ما آن را مشاهده می کنیم و یک صورت اخروی دارد که هم اکنون در دل و نهاد عمل نهفته است و روز رستاخیز پس از تحولات و تطوراتی که در آن رخ می دهد، شکل کنونی و دنیوی خود را از دست داده و با واقعیت اخروی خود جلوه می کند و باعث لذت و فرح صاحب عمل یا آزار و اندوه وی می گردد. بنابراین، جزای اعمال هر انسانی عین اعمال او خواهد بود و در این جمله ذره ای مجازگویی نیست و چیزی در محکمه عدل خداوند، بهتر از این نیست که عین عمل انسان را به خود انسان بازگردانند. از این مطلب در اصطلاح علمی به «تجسم اعمال» تعبیر می کنند.

آیات متعددی در قرآن بر این مطلب گواهی می دهند که به چند نمونه آن اشاره می کنیم:

1- (یوْمَ تَجِدُ کلُّ نَفْس مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَیر مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوء. . . )[ آل عمران، آیه 30. روزی که هر انسانی هر کار نیکی که انجام داده است، نزد خود حاضر می یابد و هر کار بدی را که انجام داده است نیز، حاضر و آماده می یابد. . . .

2- (إِنَّ الَّذِینَ یکتُمُونَ مَآ أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ الْکتَبِ وَ یشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِیلاً أُولَئِک مَا یأْکلُونَ فِی بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّار)[ بقره، آیه 174-

 کسانی که به خاطر به دست آوردن مالی اندک، آیات الهی را کتمان می کنند، چیزی جز آتش در شکم خود جای نمی دهند.

3- (إِنَّ الَّذِینَ یأْکلُونَ أَمْوَ لَ الْیتَمَی ظُلْمًا إِنَّمَا یأْکلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَیصْلَوْنَ سَعِیرًا)[ نساء، آیه 10- آنان که از روی ستم اموال یتیمان را می خورند، در حقیقت آتش می خورند و در آینده وارد دوزخ خواهند شد. صریح دو آیه اخیر آن است که آن چه را افرادی از راه کتمان حقائق الهی و یا از راه ستم بر یتیمان به دست آورند، در حقیقت آتشی را در درون خود جای می دهند. شکی نیست که صورت ظاهری و دنیوی اموال یاد شده آتش نبوده، بلکه به صورت انواع لذت های دنیوی نمودار می باشند. بنابراین، این گونه اموال، صورت دیگری دارد که اکنون از چشم ظاهر بین انسان پوشیده است، ولی در سرای دیگر که حقائق پنهان آشکار می گردد، چهره واقعی این اعمال نمایان گردیده و آن، چیزی جز آتش و عذاب خداوندی نیست. آیات 49 سوره توبه و آیه 12 سوره حجرات نیز مؤید مطالب فوق است.

رسول اکرم(صلی الله علیه وآله) می فرماید: از ستم گری بپرهیزید، زیرا ظلم و ستم در روز قیامت به صورت تاریکی ها نمایان خواهند شد. ( کلینی، کافی، ج 2، ص 332؛ ر. ک: جعفر سبحانی، منشور جاوید، ج 9، ص 406  425-

  انواع نامه اعمال

مفسران با استناد به آیات قرآن، معتقدند برای هر انسانی، سه نوع نامه عمل وجود دارد؛ [مکارم شیرازی، ۱۳۸۶ش، پیام قرآن، ج۶، ص۸۷.

 نامه اعمال ویژه هر فرد که تمام کارهای نیک و بد و ریز و درشت او در آن ثبت می شود . [سوره اسراء، آیه۱۳؛ سوره قاف، آیه۱۷-۱۸؛ سوره کهف، آیه۴۹.

 نامه اعمال ویژه امت ها که مجموعه اعمال آنها در آن ثبت می شود. [سوره جاثیه، آیه۲۸.

 نامه اعمالی که کارهای همه انسان ها را در آن ثبت می کنند . [سوره یس، آیه۱۲. بعضی از مفسران معتقدند منظور از نامه اعمال نوع سوم، همان لوح محفوظ است . [طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷، ج۲۰، ص۲۷۳ و ج۱۷، ص۹۷.

بر اساس آیات قرآن، در قیامت، نیکوکاران نامه عملشان را با دست راست دریافت می کنند. آنان شادمان به سوی اهل خویش بازمی گردند [سوره انشقاق، آیه۷-۹. سوره جاثیه، آیه۲۹؛ سوره کهف، آیه۴۹.

 و فریاد می زنند بیایید نامه عمل ما را بخوانید سپس به بهشت خواهند رفت. [سوره حاقه، آیات۱۸-۲۶.

عده دیگری از انسان ها، نامه اعمالشان را با دست چپ و طبق بعضی از آیات از پشت سر دریافت می کنند و به جهنم انداخته خواهند شد. [انشقاق، آیه۱۰-۱۵؛ معادشناسی، جمعی از نویسندگان، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۵.

 طبق آیات سوره حاقه، آنان هنگام دریافت نامه اعمال خود، آرزوی نابودی کرده و می گویند کاش هرگز نامه اعمال خود را نمی دیدیم. [سوره حاقه، آیه۲۶-۲۷.

 گواهی این نامه بر اعمال انسان، آنقدر دقیق و گویا است که هیج کس نمی تواند کارهایی که در دنیا انجام داده است را انکار کند. [در سوره اسراء آمده که در قیامت به افراد گفته می شود نامه عمل خود را بخوانند، [سوره اسراء، آیه14-

منابع

 ذیل هر مطلبی درج گردیده و سایتهای - ویکی شیعه - ویکی پرسش - و نامه اعمال - مرکز یزوهشی قرآن کریم ( المهدی) - تبیان و غیره