351 - حرم یعنی چه؟!
45 بازدید
موضوع: اخلاق و عرفان

 

 حرم یعنی چه؟!

درباره لغت حرم و خود حرم توضیحات زیاد داده شده است که خواهان بیشتر به محلش رجوع نمایند. ک ولی بصورت مختصر و مفید.

واژه حرم از ریشه «ح رم» (به معنای ممنوع بودن)، گاهی به معنای اهل و عیال یک شخص یا محل اقامت شان است که آنها را از تعرض دیگران حفظ می کند[ابن منظور، لسان العرب، ۱۴۱۶ق، ذیل واژه «حرم»؛ جبرتی، تاریخ عجائب الآثار، دار الجیل، ج۲، ص۱۴۳. ].

در متون اسلامی، این واژه بیشتر درباره مکانی گرداگرد اماکن مقدس به کار می رود که ورود و حضور در آنها آداب ویژه ای دارد. مثلا واژگان حرم یا حرم اللّه یا حرم مکی، معمولا به منطقه ای در حریم خانه کعبه تا محدوده ای معین اطلاق می شود[زبیدی، تاج العروس، ۱۴۱۴ق، ذیل واژه. ).

. برخی، حرم نامیدن محدوده این اماکن را به دلیل محترم بودن آنها یا حرام بودن عمل به برخی کارها در آنها دانسته اند[کردی، التاریخ القویم، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۱۰۱؛ بروجردی، مستند العروة الوثقی، ۱۳۶۷ش، ج۸، ص۴۲۳. ). .

پس حَرَم

، به محدوده ای پیرامون مکان های مقدسی گفته می شود که به دلیل انتساب به یکی از مقدسات اسلام از حرمتی خاص برخوردار ند و با آن همچون دیگر مکان ها رفتار نمی شود. مهمترین حرم مسلمانان، حرم مکه است که خانه خدا در آن قرار دارد. در رتبه بعد، حرم مدینه است که خانه و مدفن رسول الله(ص) را دربرمی گیرد و در کنار حرم مکی، حرمین شریفین خوانده می شود.

در معنایی توسعه یافته، حرم برای مدفن ائمه (ع) و حتی امامزادگان و اولیاء هم به کار برده شده و از تعابیری چون حرم علوی، حرم رضوی و یا حرم عبدالعظیم حسنی استفاده شده است. حرم در عرف عامه شیعیان امامیه، به مسجد یا محوطه ای زیارتی اطلاق می شود که بر گراگرد مدفن ساخته شده است.

بنابر نظر مشهور فقهای شیعه، از احکام اختصاصی حرم مکی، حرم نبوی، مسجد کوفه و حائر حسینی، جواز و حتی استحباب کامل خواندن نماز مسافر در این اماکن است.

از احکام اختصاصی حرم مکی، حرم نبوی، مسجد کوفه و حائر حسینی به نظر مشهور فقهای شیعه، جواز و حتی استحبابِ خواندن نماز به صورت کامل (تمام) برای مسافر است، هرچند که خواندن نماز شکسته (قَصر) نیز برای او جایز است. [ طوسی، النهایة، ۱۴۰۴ق، ص۱۲۴؛ علامه حلّی، مختلف الشیعة، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۳۳؛ شهید الثانی، الروضه البهیه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۷۸۷ ۷۸۸.

فقها این اقوال را حاصل جمع احادیثی می دانند که بر تخییر میان قصر و اتمام در مکانهای چهارگانه دلالت دارند و احادیثی که دالّ بر مطلوب بودن اتمام نمازند. [ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۲۴؛ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۳۷۶ش، ج۵، ص۴۷۰-۴۷۵.

در احادیث مذکور، تعبیراتی مانند «حرمین شریفین»، «مکه و مدینه» و «مسجدَین» آمده است[ بحرانی، الحدائق الناضره، ۱۳۶۳ش، ج۱۱، ص۴۵۶ ۴۵۹. ) و از این رو، برخی فقها تنها در خود مسجدالحرام و مسجدالنبی حکم مذکور را جاری می دانند، نه در تمام قلمرو حرم مکی و حرم نبوی. [ علامه حلّی، مختلف الشیعة، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۳۲؛ شهید الثانی، الروضه البهیه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۷۸۷؛ بروجردی، مستند العروة الوثقی، ۱۳۶۷ش، ج۸، ص۴۱۱۴۱۴.

ابن بابویه[ صدوق، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۲۶۲. ) به وجوب قصر در این اماکن قائل شده و آنها را واجد هیچ امتیازی ندانسته است. ظاهرآ این نظر مستند به ادله عامِ وجوب قصر نماز برای مسافر و نیز احادیثی است که در اماکن چهارگانه نماز قصر را واجب شمرده است، [نراقی، مستند الشیعه، ۱۴۰۵ق، ج۸، ص۳۰۹. ) ولی سایر فقها با حمل این احادیث بر تقیه[ بحرانی، الحدائق الناضره، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۴۴۱، ۴۴۸، ۴۵۲؛ نراقی، مستند الشیعه، ۱۴۰۵ق، ج۸، ص۳۱۰؛ بروجردی، مستند العروة الوثقی، ۱۳۶۷ش، ج۸، ص۴۰۶ ۴۱۰. ) و با استناد بر ادله دیگر این نظر را نپذیرفته اند. [بحرانی، الحدائق الناضره، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۴۴۱، ۴۴۸، ۴۵۲؛ نراقی، مستند الشیعه، ۱۴۰۵ق، ج۸، ص۳۱۰؛ بروجردی، مستند العروة الوثقی، ۱۳۶۷ش، ج۸، ص۴۰۶ ۴۱۰. ) شماری از فقها نیز، از باب احتیاط، به شکسته خواندن نماز در این چهار حرم نظر داده اند. [مقدس اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان، ۱۳۶۲ش، ج۳، ص۴۲۴۴۲۵؛ بحرانی، الحدائق الناضره، ۱۳۶۳ش، ج۱۱، ص۴۴۰۴۴۲؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۹۸۱م، ج۱۴، ص۳۳۶. )

برخی فقهای متقدم، از جمله ابن جنید اسکافی[ابن جنید، مجموعة فتاوی، ۱۴۱۶ق، ص۸۹-۹۰. به وجوب خواندن نماز تمام برای مسافر در این چهار مکان و حتی حرم همه امامان شیعه(ع) نظر داده اند. [ بحرانی، الحدائق الناضره، ۱۳۶۳ش، ج۱۱، ص۴۳۸، ۴۶۵؛ بروجردی، مستند العروة الوثقی، ۱۳۶۷ش، ج۸، ص۴۲۰۴۲۱. )ابن ادریس حلّی، علاوه بر حرم مکه و مدینه، تنها در حائر حسینی قائل به شمول این حکم شده است. فقهای شیعه این بحث را نیز مطرح کرده اند که آیا حکم تخییری مذکور تنها مسجد کوفه و حائر حسینی را دربرمی گیرد یا شامل تمام شهر کوفه و کربلا می شود. [ بروجردی، مستند العروة الوثقی، ۱۳۶۷ش، ج۸، ص۴۱۴۴۲۰؛ روحانی، فقه الصادق، ۱۴۱۳ق، ج۶، ص۴۲۷۴۲۸. ). حنفیان  که مانند فقهای امامی به وجوب شکسته خواندن نماز به هنگام مسافرت قائل اند  خواندن نماز کامل را در حرم مکی پیروی از پیامبر اکرم شمرده و به سبب مضاعف بودن پاداش کارها در حرم، آن را بهتر از خواندن نماز شکسته دانسته اند. [کاسانی، بدائع الصنائع، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۹۱۹۲؛ ابن قدامه، المغنی، دار الکتب العربی، ج۲، ص۱۰۷. ).

احکام و آداب دیگر

احکام و آداب دیگری نیز در منابع فقهی شیعه برای این حرمها و حرم امامان شیعه (مشاهد مشرّفه) ذکر شده است، مانند:

حرمت ورود جُنُب و حائض به این مکانها[ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۲۸۲؛ نراقی، مستند الشیعه، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۲۹۲. ). .

حرمت نجس کردن آنها و وجوب رفع نجاست از آنها. [یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۸۹-۹۰.

استحباب غسل پیش از ورود به این اماکن، مکروه بودن انتقال مردگان برای دفن به سرزمین دیگر، مگر به این مکانها. [موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۵۲؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۴۷.

ممنوع بودن اجرای حد و قصاص در این حرمها. [ابن ادریس حلّی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۳۶۳-۳۶۴.

منابع در زیر مطالب آمده و از سایت ویکی شیعه نیز استفاده شده است.