286 - دولتهای اولیه شیعه در نواحی مختلف کره زمین ( سربداران)
46 بازدید
موضوع: اخلاق و عرفان

 اولين حكومت شيعي 12 امامي

در خصوص بنيانگذاري اولين حكومت شيعي 12 امامي در روزنامه جام جم نوشت:  يکي از قيام هاي تاثيرگذار شيعي در سده مياني ايران سلسله سربداران بود که عليه نظام سلطه مغول حرکت خود را آغاز کرد. اين حرکت که از روستاي باشتين شروع شد، برگرفته از تعاليم شيخ خليفه و شاگرد او شيخ حسن جوري بود و از آموزه هاي شيعي 12 امامي بهره مي برد.
ايران آن روزگار زير تاخت و تاز مغولان قرار داشت و مردم در وضع نابساماني قرار داشتند. حرکت اعتراضي مردم عليه ظلم ايلخانان در بسياري از مواقع با شدت و خشونت سرکوب شد اما مردم بخش هايي از خراسان و بيهق يکي از مهم ترين جنبش هاي مذهبي و سياسي عليه اشغالگري را سامان دادند. در مورد عنوان سربدار که به اين جنبش اطلاق مي شود نظرات متفاوتي ارائه شده است.
برخي مي گويند که سربداران دستار هاي خود را به علامت سر دشمنان بر دار کرده و بدان تير مي زدند و خود را سربدار مي ناميدند. هر چند که در برخي منابع سربداران را سربدال ناميده اند که در آن زمان «پهلوان» معني مي داده است و گويا به جهت حضور شماري از پهلوانان در اين جنبش به اين نام معروف شده بودند.
در دوره مورد نظر، مغولان هم گرفتار اختلافات خانوادگي بودند و نزاع ميان مدعيان جانشيني ابوسعيد ايلخاني در بين مغولان در حال شکل گيري بود. در آن زمان، طغاتيمور يکي از مدعيان، در خراسان ساکن بود و در همان آغاز جنبش از سوي سربداران کشته شد.
پيش از بروز چنين اتفاقاتي، شيخي عدالتخواه به نام شيخ خليفه بود با سخنان آتشين خود توانست در بين اهالي خراسان محبوبيتي کسب کند. بيانات اين شيخ صوفي مسلک باعث تحريک مردم و بلندتر شدن صداي اعتراضات آنان شد و اين مساله خوشايند ايلخانان نبود و به اين ترتيب شيخ خليفه در مسجدي که در آن وعظ مي کرد به دار آويخته شد. ادامه دهنده شيوه شيخ خليفه، حسن جوري بود و او بعدها مردمي ترين جنبش تاريخ ميانه يعني جنبش سربداران را رهبري کرد.
قتل يک تحصيلدار مالياتي در سال 737 ه. ق نقطه آغاز جنبش بود. مي گويند دو برادر به نام حسن حمزه و حسين حمزه در اعتراض به زياده خواهي هاي عاملان مغول که در منزل آنها جاخوش کرده بودند و لوازم عيش و عشرت طلب مي کردند، سلاح به دست گرفتند و عاملان را کشتند و حرکت آنان باعث شد که جرقه اي در انبار باروت آتش بيفتد و قيام مردمي در روستاي باشتين شکل بگيرد. در کنار اين روايت از نقش آفريني عبدالرزاق که يکي از پهلوانان منطقه بود هم ذکري به ميان آمده است.
بعد از شکل گيري حرکت، بسياري از روستاييان و طبقات پايين جامعه به آن پيوستند و شيخ حسن جوري به عنوان بازوي عقيدتي اين نهضت نقش رهبري ايفا مي کرد. همو بود که مردم را به مبارزه مسلحانه عليه سلطه مغولان تشويق کرد و زمينه تاسيس سلسله اي به نام سربداران را فراهم آورد.
حکومت سربداران دو دوره داشت. در دوره اول صبغه مذهبي اين حرکت بازتاب بيشتري داشت و بانيان آن بر يکي از مهم ترين مولفه هاي اصلي تشيع يعني ترويج فرهنگ انتظار تاکيد مي کردند و چنانچه در منابع آمده، سربداران نام امام مهدي را بر سکه هاي خود ضرب مي کردند اما در اواخر دوره، اين حرکت تا حدودي دچار انحراف و افراط شد.
درباره بنيان فکري سربداران مطالب گوناگوني روايت شده است. حسن جوري با اتخاذ نوعي ايدئولوژي که هسته مرکزي اعتقادي آن ظهور قريب الوقوع امام دوازدهم بود و اين که تمام مسلمين بايد خود را براي کمک به حضرت مهدي و کار عظيم او آماده سازند تشکيلاتي مرکب از پيشه وران و تجار که معتقد به اين آيين بودند ايجاد کرد که احتمالاالهام گرفته از نهاد فتوت و سرسپردگي به يک ماموريت مذهبي بوده است. اين تفکر البته ادامه پيدا نکرد. خواجه علي مويد آخرين امير سربدار، دستور خراب کردن قبور شيخ حسن جوري و شيخ خليفه را هم صادر کرد و به اين ترتيب حکومت سربداران از بنيان هاي اوليه خود فاصله گرفت. در نهايت اين که سربداران به جهت اهميت و تاثيرگذاري بي نظيري که در شکل گيري جنبش هاي مردمي پس از خود دارد همواره يکي از نقطه هاي عطف مطالعات تاريخ اجتماعي و سياسي ايران ميانه است.
منابع:
معين الدين نطنزي. منتخب التواريخ. طبع ژان اوبن. تهران. 1366. صص158و 159* حافظ ابرو. زبده التواريخ، به تصحيح سيدکمال حاج سيدجوادي، تهران، نشر ني، 1372ش، ج1. صص78 و 79 * پتروشفسکي. ا. پ. نهضت سربداران خراسان. ترجمه کريم کشاورز. تهران. چاپ سوم. 1351. صص 10 و 11 و 46 * جان ماسون اسميت. خروج و عروج سربداران. ترجمه يعقوب آژند. انتشارات واحد مطالعات و تحقيقات فرهنگي و تاريخي. صص13و131 * رسول جعفريان. از يورش مغولان تا زوال ترکمانان. کانون انديشه جوان. تهران. 1385. ص189.-  روزنامه جام جم -  شفقنا- و مدارک یگر.