274 - عباده بن صامت یکی از اصحاب رسولخدا(ص) (50 )
31 بازدید
موضوع: اخلاق و عرفان

دوعبادة؛ عبادة بن صامت خزرجی و از اصحاب رسول خدا(ص) است و دیگری عبدالله بن صامت غفاری است که از اصحاب امیرالمؤمنین(ع) است.

 

 عباده بن صامت خزرجی وعبدالله بن صامت غفاری

با بررسی دقیق کتاب های تاریخی و تراجم، چنین به دست می آید که در صدر اسلام، دو تن از مشهورین، معروف به ابن صامت بوده اند؛ یکی عبادة بن صامت خَزرجی و دیگری عبدالله بن صامت غفاری. از آن جایی که از این دو تن؛ روایت قابل توجّهی در منابع روایی شیعه وجود ندارد، درباره وثاقت آنان بحث جامعی نشده است، اگرچه عبادة بن صامت خزرجی از اصحاب رسول خدا(ص) است و عبدالله بن صامت غفاری از شیعیان امیر المؤمنین علی(ع) است.

 

پاسخ تفصیلی

عبادة بن صامت، یکی از بزرگان و اصحاب پیامبر اسلام(ص) در مدینه بود، و در بیعت عقبه حضور داشت. او، در جنگ های بدر، احد، خندق و همه جنگ های دیگر پیامبر(ص) همراه آن حضرت بود و هنگامی که مسلمانان برای جنگ به شام عزیمت کردند او هم به شام رفت. او در سال ۳۴ هجری و در زمان خلافت عثمان بن عفان و در سن هفتاد و دو سالگی در رمله که از سرزمین های شام است درگذشت، و بنا بر قولی؛ او تا زمان خلافت و حکمرانی معاویه زنده بو)بن سعد کاتب واقدی، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق: عطا، محمد عبد القادر، ج 3، ص 411، دار الکتب العلمیة، بیروت، چاپ اول، 1410ق.]

و در سال ۴۵ هجری وفات یافت ابن اثیر جزری، علی بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج 3، ص 57، دار الفکر، بیروت، 1409ق.] برخی از نقل ها او را جزو جمع کنندگان قرآن در زمان پیامبر(ص) شمرده اند( ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة فی تمییز الصحابة، تحقیق: عبد الموجود، عادل احمد، معوض، علی محمد، ج 3، ص 507، دار الکتب العلمیة، بیروت، چاپ اول، 1415ق).

زمانی که معاویه از طرف خلیفه دوم بر امور شام مسلط بود، بین او و عبادة بن صامت اختلافاتی پیش آمد، عباده به همین علت؛ سرزمین شام را ترک کرد و گفت: در جایی که معاویه باشد، زندگی نخواهم کرد! وقتی به مدینه برگشت؛ خلیفه دوم از علت بازگشتش پرسید، که عباده ماجرا را تعریف کرد. عمر به او گفت: به جایی که بوده ای برگرد، خداوند زشت [و بی برکت] گرداند زمینی را که تو در آن نیستی، از این به بعد؛ معاویه هیچ تسلطی بر تو نخواهد داشت.ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، تحقیق: تدمری، عمر عبد السلام، ج 3، ص 423، دار الکتاب العربی، بیروت، چاپ دوم، 1409ق.] بنابر برخی از نقل ها؛ عبادة بن صامت اولین مسلمانی بود که منصب قضاوت در فلسطین را بر عهده گرفت الاصابة فی تمییز الصحابة، ج 3، ص 506.]

 

جایگاه عباده بن صامت در میان پیروان اهل بیت(ع)

شیخ طوسی در کتاب رجالش، شخصی به نام عبادة بن صامت را نام می برد که از راویان و اصحاب رسول خدا(ص) است (شیخ طوسی، محمد بن حسن، الأبواب(رجال طوسی)، محقق و مصحح: قیومی اصفهانی، جواد، ص 43، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ سوم، 1427ق.]

کشّی نیز از قول فضل بن شاذان درباره عبادة بن صامت می گوید: «از سابقه داران در اسلام که به ولایت امیر المؤمنین علی(ع) بازگشتند، می توان به. .. و عبادة بن صامت اشاره کرد»کشی، محمد بن عمر، إختیار معرفة الرجال، ص 38، نشر دانشگاه مشهد، 1348ش] علامه حلی نیز درباره عبادة بن صامت می گوید: «عباده؛ پسر برادر ابوذر غفاری است که مدتی در بصره اقامت کرد (کشی، محمد بن عمر، إختیار معرفة الرجال، ص 38، نشر دانشگاه مشهد، 1348ش.) و از کسانی است که به ولایت امیر المؤمنین (ع) باز گشت».علامه حلّی، حسن بن یوسف، خلاصة الأقوال، ص 129، منشورات المطبعة الحیدریة، نجف اشرف، چاپ دوم، 1381ق.]

همان طور که در دو کتاب رجال کشّی و رجال علامه حلی دیده می شود، گویا عبادة بن صامت در پاره ای از عمرش، همراه امام علی(ع) نبوده است و سپس ملتزم به ولایت ایشان شده است. از اقامت وی در بصره می توان تا حدی به این مطلب پی برد که احتمالاً عباده به همراه عده محدودی از اصحاب پیامبر(ص)، در بین سپاه جمل و در صف مقابل امیر المؤمنین (ع)، در بصره اقامت کرده است. مطلبی که توسط برخی از تراجم نویسان بدان اشاره شده است، (مرحوم میرزا ابوالقاسم نراقی می گوید: «عبادة بن صامت که از اصحاب رسول خدا(ص) بود، مدتی در واقعه جمل، در بصره اقامت کرد»؛ نراقی، میرزا ابوالقاسم بن محمد بن احمد، شعب المقال فی درجات الرجال، محقق و مصحح: احمدی، محسن، ص 193، کنگره بزرگداشت نراقی، قم، 1422ق.

 اگرچه بودن او در بصره - حتی هنگام واقعه جمل – را نمی توان به طور قطعی نشانگر آن دانست که او در صف مقابل امام علی(ع) قرار داشت.

تا این جا؛ ظاهراً مشکلی در بین نیست؛ عبادة بن صامت که از اصحاب پیامبر(ص) بوده، برای مدتی احیاناً در مقابل امام علی(ع) قرار داشت، اما بالاخره بازگشته و از پیروان آن حضرت شد.

اما مشکل اساسی این جا است که آنچه در ترجمه عبادة بن صامت در اغلب منابع شیعی (مانند رجال کشی، رجال علامه حلی، رجال ابن داود و..) و منابع اهل سنت آمده است، با هم متفاوت است. در تاریخ و منابع اهل سنت چنین بیان شده است که وی در زمان خلیفه دوم به شام رفت و منصب قضاوت آن جا را گرفت و در همان جا در گذشت. اما در منابع شیعی از حضور او در حجاز و عراق سخن به میان آمده!، مطلبی که در منابع و تاریخ منتسب به اهل سنت، اشاره ای بدان نشده است. به عبارت دیگر؛ یک نفر به نام عبادة بن صامت وجود دارد ولی با دو زندگی نامه!

 

حل مشکل

شیخ طوسی در رجال خود و ذهبی در کتاب «تاریخ الإسلام» از دو «ابن صامت» سخن گفته اند؛ اولی: عبادة بن صامت خزرج (رجال طوسی، ص 43؛ تاریخ الإسلام، ج 3، ص 422.] و دیگری: عبدالله بن صامت غفاری(پسر برادر ابوذر غفاری)( (رجاال طوسی، ص 71؛ تاریخ الاسلام، ج 6، ص 401.] که با استناد به آن می توان چنین گفت: اصولاً در صدر اسلام؛ هیچ گاه دو تن به نام عبادة بن صامت وجود نداشته، بلکه نام یکی: عبادة بن صامت و دیگری عبدالله بن صامت بوده است که به جهت شباهت لفظ عبادة به عبدالله در بسیاری از کتاب ها اشتباه شده است. اولی؛ یعنی عبادة بن صامت که جزو انصار و سابقین در اسلام بوده و در بیعت عقبه هم شرکت داشت و در همان صدر اسلام (در زمان خلافت خلیفه دوم) به شام هجرت و در همان جا در گذشته است، و دیگری عبدالله بن صامت که پسر برادر ابوذر غفاری است که قطعاً سابقه او در اسلام از اولی کمتر است.

اما آنچه از کشّی و علامه حلی نقل شده بیانگر آن است که عبادة بن صامت که در بصره بوده و جزو یاران امام علی(ع) شد، همان عبادة بن صامتی است که جزو سابقین در اسلام بوده!! ولی چنین مطلبی صحیح نیست و شخصی که همراه امام علی(ع) شد،کسی نیست، جز عبدالله بن صامت غفاری!

پس آنچه در رجال شیخ طوسی و برخی از منابع اهل سنت آمده است بیشتر مورد قبول است؛ زیرا در همه کتاب های تاریخی که ذکری از عبادة بن صامت خزرجی آمده است، او را از مهاجرین به شام ذکر کرده اند و تنها یک بازگشت برایش نقل کرده اند و آن هم به خاطر اختلافش با معاویه بود که در زمان خلیفه دوم به مدینه بازگشت و مجدداً با توصیه عمر؛ به شام برگشت و طبق یکی از اقوال؛ در زمان عثمان بن عفان از دنیا رفت. بنابراین، در زمان جنگ جمل، عبادة بن صامت از دنیا رفته بود.

 

نتیجه این که:

کسانی که عبادة بن صامتِ ساکن در بصره را از سابقه دارهای اسلام معرّفی کرده اند، به خطا رفته اند (از جمله کسانی که به این مطلب تصریح کرده است؛ حضرت آیت الله خویی است؛ ر.ک: موسوی خویی، سید ابو القاسم، موسوعة الإمام الخوئی، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، ج 10، ص 241، قم، چاپ اول، 1418ق.

. آیت الله خویی در معجم رجالی خود به این نکته اشاره کرده اند که ما دو ابن صامت داریم که اولی از اصحاب رسول خدا(ص) و دیگری پسر برادر ابوذر غفاری است که در بصره اقامت کرده است و به ولایت امیر المؤمنین بازگشته است.[از جمله کسانی که به این مطلب تصریح کرده است؛ حضرت آیت الله خویی است؛ ر.ک: موسوی خویی، سید ابو القاسم، موسوعة الإمام الخوئی، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، ج 10، ص 241، قم، چاپ اول، 1418ق.13]

 اما متأسفانه در معجم رجالی، اسم پسر برادر ابوذر را همانند آنچه در رجال کشی و علامه حلی و ابن داود، آمده است، «عبادة» ذکر کرده است. لذا در مورد «عبادة» به دو اشکال در کتاب های رجالی و تراجم بر می خوریم؛ اول آن که: تنها یک ابن صامت وجود دارد که مرحوم خویی به این اشکال توجه داشته و جواب داده است. دوم آن که: دو تن به نام «عبادة بن صامت» داریم، و همان طور که در جواب گفته شد؛ یکی از آن دو؛ عبادة بن صامت خزرجی و از اصحاب رسول خدا(ص) است و دیگری عبدالله بن صامت غفاری است که از اصحاب امیرالمؤمنین(ع) است. دو؛ عبادة بن صامت خزرجی و از اصحاب رسول خدا(ص) است و دیگری عبدالله بن صامت غفاری است که از اصحاب امیرالمؤمنین(ع) است.

اما آنچه از کشّی و علامه حلی نقل شده بیانگر آن است که عبادة بن صامت که در بصره بوده و جزو یاران امام علی(ع) شد، همان عبادة بن صامتی است که جزو سابقین در اسلام بوده!! ولی چنین مطلبی صحیح نیست و شخصی که همراه امام علی(ع) شد،کسی نیست، جز عبدالله بن صامت غفاری!

پس آنچه در رجال شیخ طوسی و برخی از منابع اهل سنت آمده است بیشتر مورد قبول است؛ زیرا در همه کتاب های تاریخی که ذکری از عبادة بن صامت خزرجی آمده است، او را از مهاجرین به شام ذکر کرده اند و تنها یک بازگشت برایش نقل کرده اند و آن هم به خاطر اختلافش با معاویه بود که در زمان خلیفه دوم به مدینه بازگشت و مجدداً با توصیه عمر؛ به شام برگشت

 

وثاقت دو «ابن صامت»

عبادة بن صامت خزرجی، از اصحاب رسول الله(ص) بوده است و عبادة بن صامت غفاری هم از جایی که او را جزو شیعیان و پیروان امام علی(ع) نامیده اند، وثاقت و مورد اعتماد بودنش استفاده می شود. البته شایان ذکر است که روایات چندان در روایتی از عبادة بن صامت آمده است: پیامبر(ص) به پدر عبادة بن صامت فرمود: «هر کدام از انصار را دیدی که دشمنی و بغض علی(ع) را دارد، بدان! اصل و نسب او یهودی است»؛ شیخ صدوق، علل الشرائع، ج 2، ص 468، کتاب فروشی داوری، قم، چاپ اول، 1385ش

از هر دو «ابن صامت» در کتب روایی ما وجود ندارد.

 

وفات   

 او در سال ۳۴ هجری و در زمان خلافت عثمان بن عفان و در سن هفتاد و دو سالگی در رمله که از سرزمین های شام است درگذشت، و بنا بر قولی؛ او تا زمان خلافت و حکمرانی معاویه زنده بود،[ابن سعد کاتب واقدی، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق: عطا، محمد عبد القادر، ج 3، ص 411، دار الکتب العلمیة، بیروت، چاپ اول، 1410ق.)

 و در سال ۴۵ هجری وفات یافت.[. ابن اثیر جزری، علی بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج 3، ص 57، دار الفکر، بیروت، 1409ق.

 برخی از نقل ها او را جزو جمع کنندگان قرآن در زمان پیامبر(ص) شمرده اند.[ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة فی تمییز الصحابة، تحقیق: عبد الموجود، عادل احمد، معوض، علی محمد، ج 3، ص 507، دار الکتب العلمیة، بیروت، چاپ اول، 1415ق.   العلمیة، بیروت، چاپ اول، 1410ق.

طبق یکی از اقوال؛ در زمان عثمان بن عفان از دنیا رفت. بنابراین، در زمان جنگ جمل، عبادة بن صامت از دنیا رفته بود.

 

منابع

. ابن سعد کاتب واقدی، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق: عطا، محمد عبد القادر، ج 3، ص 411، دار الکتب العلمیة، بیروت، چاپ اول، 1410ق.

. ابن اثیر جزری، علی بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج 3، ص 57، دار الفکر، بیروت، 1409ق.

ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة فی تمییز الصحابة، تحقیق: عبد الموجود، عادل احمد، معوض، علی محمد، ج 3، ص 507، دار الکتب العلمیة، بیروت، چاپ اول، 1415ق.

. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، تحقیق: تدمری، عمر عبد السلام، ج 3، ص 423، دار الکتاب العربی، بیروت، چاپ دوم، 1409ق.

 شیخ طوسی، محمد بن حسن، الأبواب(رجال طوسی)، محقق و مصحح: قیومی اصفهانی، جواد، ص 43، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ سوم، 1427ق.

. کشی، محمد بن عمر، إختیار معرفة الرجال، ص 38، نشر دانشگاه مشهد، 1348ش.

. علامه حلّی، حسن بن یوسف، خلاصة الأقوال، ص 129، منشورات المطبعة الحیدریة، نجف اشرف، چاپ دوم، 1381ق.

 نراقی، میرزا ابوالقاسم بن محمد بن احمد، شعب المقال فی درجات الرجال، محقق و مصحح: احمدی، محسن، ص 193، کنگره بزرگداشت نراقی، قم، 1422ق.

 رجال طوسی، ص 43؛ تاریخ الإسلام، ج 3، ص 422.

 موسوی خویی، سید ابو القاسم، موسوعة الإمام الخوئی، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، ج 10، ص 241، قم، چاپ اول، 1418ق.

پاسخگوئی- اسلام کوئیست - و مدارک دیگر.